• Αναζήτηση
  • Δεν είναι ήττα για τους οπαδούς της Ευρωπαϊκής Ενωσης η αναγνώριση ότι ορισμένα θέματα ανήκουν σωστότερα στις τοπικές δημοκρατίες και στον τοπικό έλεγχο

    Ομοσπονδία ή ένωση κρατών;

    Δεν είναι ήττα για τους οπαδούς της Ευρωπαϊκής Ενωσης η αναγνώριση ότι ορισμένα θέματα ανήκουν σωστότερα στις τοπικές δημοκρατίες και στον τοπικό έλεγχο Ομοσπονδία ή ένωση κρατών; Η Ευρωπαϊκή Συνέλευση που επεξεργάζεται το ευρωπαϊκό σύνταγμα βρίσκεται ήδη στη δεύτερη φάση της, ωστόσο τα προβλήματα είναι πολλά και σύνθετα Π. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ Το προεδρείο της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης στις Βρυξέλλες, η οποία

    Η Ευρωπαϊκή Συνέλευση υπό την προεδρία του Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν βρίσκεται ήδη στη δεύτερη φάση της, κατά την οποία συζητούνται πλέον συγκεκριμένες προτάσεις που αφορούν την απλοποίηση των συνθηκών, τον ρόλο των εθνικών κοινοβουλίων, το μέλλον της Χάρτας των δικαιωμάτων, την επικουρικότητα και άλλα θεσμικά ζητήματα της Ενωσης. Το προεδρείο της συνέλευσης έχει ήδη δημοσιεύσει ένα πλαίσιο στο οποίο θα μπορούσε να βασιστεί ένα καινούργιο σύνταγμα της ΕΕ. Σκοπός της Συνέλευσης είναι, κατά τη δήλωση του Λάεκεν, η προσαρμογή των κοινοτικών θεσμών ώστε να απορροφήσουν χωρίς κλυδωνισμούς τα νέα κράτη-μέλη, η απλοποίηση των Συνθηκών, η ενδυνάμωση των δημοκρατικών ελέγχων, η διαφάνεια καθώς και η ενισχυμένη αποτελεσματικότητα.


    Πίσω από αυτούς τους επί μέρους σκοπούς κρύβεται όμως μια βαθύτερη ανησυχία για το μέλλον της Κοινότητας, και ιδιαίτερα για τη νομιμοποίησή της στους ευρωπαϊκούς λαούς και την αδύναμη θέση της σε σχέση με τις ΗΠΑ στο διεθνές πολιτικό και οικονομικό στερέωμα.


    * Η πολυπλοκότητα της ΕΕ


    Δυστυχώς μόνον ορισμένοι από αυτούς τους στόχους μπορούν να επιτευχθούν διά νομικών μεθόδων. Τα ζητήματα αυτά δεν αφορούν την οργάνωση της Ενωσης ή την έλλειψη ενιαίου συντάγματος. Πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Κοινότητα πηγάζουν από την ίδια της τη φύση ως διακρατικού οργανισμού όπου συγκεντρώνονται αντικρουόμενα συμφέροντα και όπου σχηματίζονται πολύπλοκες αλλά και εφήμερες συμμαχίες. Αυτή η πολυπλοκότητα της ΕΕ δεν μπορεί να καταργηθεί διά του ευρωπαϊκού συντάγματος. Ολες οι κυβερνήσεις θα αντιδράσουν στην προοπτική να χάσουν την ελευθερία κινήσεων που τους παρέχει το παρόν σύστημα και άρα οποιαδήποτε συνταγματική συμφωνία δεν θα δημιουργήσει ομοσπονδιακούς θεσμούς.


    Αλλά ακόμη και αν δημιουργούνταν ένα ομοσπονδιακό σύνταγμα, οι αντιθέσεις που υπάρχουν σήμερα μεταξύ Γαλλίας, Αγγλίας και Γερμανίας, για παράδειγμα, στην εξωτερική ή στην οικονομική πολιτική, θα αναπαράγονταν μέσα στους κοινοτικούς θεσμούς με απρόβλεπτα αποτελέσματα για τη συνοχή της Ενωσης. Μια τέτοια διαφωνία, επειδή αφορά βασικές πολιτικές επιλογές για τις οποίες τα εκλογικά σώματα τρέφουν έντονες και έντονα διαφορετικές απόψεις, θα είχε εξαιρετικά δυσμενείς συνέπειες για την αποδοχή της ΕΕ αν ελάμβανε χώρα στο πλαίσιο των διαδικασιών της, π.χ. στα πλαίσια συναπόφασης Συμβουλίου και Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Προς το παρόν οι διαφωνίες αυτές διεκπεραιώνονται εκτός των βασικών θεσμών της Ενωσης σε διακυβερνητικές συναντήσεις που δεν επηρεάζουν τους θεσμούς της ΕΕ και την εικόνα τους. Ενα πιο ομοσπονδιακό σύνταγμα δεν θα εξαλείψει τις διαφωνίες αυτές αλλά μόνον την ευελιξία στην αντιμετώπισή τους.


    * Ο κρατισμός και τα όνειρα


    Οι σκέψεις αυτές δεν είναι πια αιρετικές. Η παλαιά ορθοδοξία της ομοσπονδίας (δηλαδή του «φεντεραλισμού») – που είναι ακόμη έντονη τόσο στο προοίμιο της Συνθήκης της Ρώμης όσο και σε ορισμένες βασικές συνταγματικές αποφάσεις του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κατά τις δεκαετίες του 1960 και 1970 – έχει πλέον, νομίζω, παραμερισθεί από τους περισσότερους σχολιαστές, νομικούς και πολιτικούς που επηρεάζουν τα κοινοτικά τεκταινόμενα. Η ίδια η Επιτροπή νομίζω την έχει πια οριστικά εγκαταλείψει. Οσο και αν οι οπαδοί της ομοσπονδίας προτείνουν νέους και ευφάνταστους τρόπους να περάσουν το μήνυμα μέσα στη Συνταγματική Συνέλευση ότι η πολιτική ενοποίηση είναι ο απώτερος τελικός σκοπός προτείνοντας είτε το όνομα των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης, είτε ευρωπαϊκή υπηκοότητα, είτε κοινό στρατό, η απήχηση των ιδεών τής «όλο και βαθύτερης ένωσης» φθίνει σταθερά όχι μόνο στο πεδίο των ειδικών αλλά και μεταξύ των λιγοστών κοινωνικών ομάδων που την είχαν αρχικά υιοθετήσει.


    Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι η αντίθετη άποψη, αυτή των ευρωσκεπτικιστών, αντίστοιχα κερδίζει έδαφος. Η οπισθοφυλακή υπέρ του έθνους κράτους και αυτή βρίσκεται σε παρακμή, πράγμα που αποδεικνύεται από την ίδια τη σύσταση της Συντακτικής Συνέλευσης από τα κράτη-μέλη. Υπάρχει συνεπώς πολύ έντονη η αίσθηση ότι, αν και οι σημερινοί ευρωπαϊκοί θεσμοί δεν είναι οι καλύτεροι, οι προκλήσεις της νέας εποχής απαιτούν ευρωπαϊκές λύσεις και όχι την υποχώρηση στο έθνος κράτος.


    * Δημοκρατική αυτονομία


    Τι μένει συνεπώς μεταξύ των ανεδαφικών ονείρων της ομοσπονδίας και του συντηρητικού κρατισμού; Κάτι μεταξύ του ομοσπονδιακού κράτους και του συνήθους διεθνούς οργανισμού: οι θεσμοί της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι sui generis, κατά το ότι δεν ανταποκρίνονται στα πρότυπα ούτε του ενός ούτε του άλλου, ενώ συνδυάζουν τους σκοπούς και των δύο: ασφάλεια και ευημερία. Δυστυχώς δεν διαθέτουμε έτοιμα αναλυτικά εργαλεία με τα οποία να μπορούμε να αξιολογήσουμε αυτό το μεικτό και περίεργο μόρφωμα. Εδώ βρίσκεται κατά τη γνώμη μου η μεγαλύτερη πρόκληση για το Σύνταγμα της ΕΕ. Αν αξιολογήσουμε την ΕΕ σύμφωνα με τα κριτήρια ενός κράτους, τότε σιγά σιγά θα την μετατρέψουμε σε κράτος. Και κανείς, εκτός ενός μικρού πυρήνα φεντεραλιστών, δεν πιστεύει ότι αυτός είναι ο στόχος. Συνεπώς, οι αρετές της ΕΕ ως διακρατικής ένωσης ενδέχεται να είναι διαφορετικές από τις αρετές ενός κράτους και μιας ενιαίας δημοκρατίας.


    Πρέπει νομίζω να εγκαταλείψουμε τις θεωρίες που βλέπουν την κοινότητα σαν κράτος και να συνδυάσουμε διαφορετικά στοιχεία. Η πρόκληση της νομιμοποίησης της Ευρωπαϊκής Ενωσης ενώπιον των πολιτών της ίσως έτσι να μην απαιτεί τη μεταλλαγή της σε κάτι άλλο από αυτό που είναι σήμερα, αλλά κυρίως την αλλαγή της οπτικής γωνίας από την οποία την αξιολογούμε. Αν συνεχίσουμε να την αξιολογούμε υπό το πρίσμα της παλαιάς φεντεραλιστικής λογικής θα μας φαίνεται λίγη και πάντα ατελής. Για τους σκεπτικιστές θα φαίνεται υπερφιλόδοξη και συγκεντρωτική. Αν όμως χρησιμοποιήσουμε το νέο σύνταγμα για να διατυπώσουμε σε μια προγραμματική διακήρυξη αρχές που να ταιριάζουν σε μια εξαρχής υπερεθνική ένωση κρατών, ίσως να πειστούν περισσότεροι ότι οι θεσμοί της λειτουργούν πάνω – κάτω σωστά.


    Πρέπει κατά τη γνώμη μου να υιοθετήσει το ευρωπαϊκό σύνταγμα την αρχή της «δημοκρατικής αυτονομίας». Οι εξουσίες των κρατών-μελών πρέπει να προστατευθούν μόνο στον βαθμό που είναι στοιχεία του δημοκρατικού πολιτικού συστήματος. Συνεπώς θα πρέπει να ξεχωρίσουμε ποιοι τομείς, όπως π.χ. η εξωτερική πολιτική, η άμεση φορολογία, η άμυνα, η βασική εκπαίδευση και η κοινωνική πολιτική, δεν μπορούν από τη φύση τους να γίνουν αντικείμενο κοινής και ενιαίας πολιτικής αλλά ανήκουν στους πολίτες του κάθε κράτους. Οι υπόλοιποι μπορεί να γίνουν αντικείμενο ευρωπαϊκής πολιτικής. Δεν είναι ήττα για τους οπαδούς της Ευρωπαϊκής Ενωσης η αναγνώριση ότι ορισμένα θέματα ανήκουν σωστότερα στις τοπικές δημοκρατίες και στον τοπικό έλεγχο.


    Η φαντασία που απαιτείται να επιδείξουμε στη Συνταγματική Συνέλευση δεν απαιτεί μόνο να δημιουργήσουμε νέους θεσμούς αλλά και να ξανασκεφτούμε αυτούς που ήδη υπάρχουν. Για την πολιτική νομιμοποίηση της Κοινότητας χρειάζεται ισορροπία μεταξύ πραγματικότητας και επιδιώξεων αλλά και διαφάνεια ως προς τις επιδιώξεις. Κατά τη γνώμη μου αυτό θα επιτευχθεί αν συνδέσουμε τις βελτιώσεις του υπάρχοντος συστήματος με αρχές που να ταιριάζουν καλύτερα σε μια υπερεθνική ένωση δημοκρατικών κρατών. Ισως τότε η Ενωση να φανεί λιγότερο ξένη και απειλητική στους πολίτες της.

    Archive
    Σίβυλλα
    Helios Kiosk