από metereologos.gr
Τετάρτη 22 Νοεμβρίου 2017
 

Το Πείραμα του Stanford και οι δαίμονες του Goldhagen

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

 

Είναι εντυπωσιακή η ευκολία με την οποία συνηθίζουμε να ταυτίζουμε ακόμα και τους σύγχρονους Γερμανούς με τους Ναζί. Αν όχι όλους τους Γερμανούς, εκείνους, τουλάχιστον, που, για τους όποιους λόγους, μας είναι δυσάρεστοι. Και – τι ειρωνεία – στην ίδια μας τη χώρα, οι παρενέργειες της κρίσης ανέδειξαν τους εγχώριους ναζί σε επικίνδυνα ανερχόμενη πολιτική δύναμη. Όπως ακριβώς μια ανάλογη, φοβερή κρίση στη Γερμανία, που κάποτε είχε σκοτώσει την προοπτική δημοκρατικού μετασχηματισμού που έφερε το φιλόδοξο πείραμα της Βαϊμάρης...

Άραγε, είναι οι εγγενείς χαρακτήρες των λαών που καθορίζουν την ιστορική τους συμπεριφορά, ή μήπως, αντίθετα, είναι οι ιστορικές συνθήκες που διαμορφώνουν συγκυριακά τους εθνικούς χαρακτήρες; Η «δαιμονοποίηση» της γερμανικής φύσης δεν είναι δική μας εφεύρεση. Ακόμα και διδακτορικές διατριβές έχουν εκπονηθεί, που υποστηρίζουν αυτήν ακριβώς την ιδέα. Χαρακτηριστική περίπτωση, το σχετικά πρόσφατο (1996) βιβλίο του Αμερικανού ιστορικού Daniel Jonah Goldhagen, “Hitler’s Willing Executioners” (κυκλοφορεί και στα ελληνικά, με τον τίτλο: «Πρόθυμοι δήμιοι: Οι εκτελεστές του Χίτλερ»).

Σε αυτό, ο συγγραφέας, εκλαϊκεύοντας και επεκτείνοντας τη διδακτορική διατριβή του στο Harvard, αποδίδει τη φρίκη του Ολοκαυτώματος στην εγγενώς «δαιμονική», θα λέγαμε, φύση των Γερμανών, υποβαθμίζοντας – έως εξαφανίζοντας – την ιστορική ιδιαιτερότητα του ναζισμού, αλλά και την ευθύνη του ίδιου του Χίτλερ (κατά το «αν δεν υπήρχε ο Χίτλερ για να ξεκινήσει το Ολοκαύτωμα, οι Γερμανοί θα τον είχαν εφεύρει!»). Τα εγκλήματα του Ολοκαυτώματος, υποστηρίζει ο Goldhagen, τα διέπραξαν, αυτόβουλα, «συνηθισμένοι Γερμανοί», όχι απαραίτητα φανατικοί ναζί. Και, όχι γιατί τους το επέβαλε (ή, έστω, το υπέβαλε) η ηγεσία τους, αλλά απλά γιατί τους το επέτρεψε!

Το βιβλίο αυτό συνάντησε πολλές αντιδράσεις, ιδιαίτερα, μάλιστα, από σημαίνοντες Εβραίους μελετητές του Ολοκαυτώματος. Διαβάζοντάς το, όντως αποκόμισα την εικόνα μιας δύσκολα αποκρυπτόμενης εμπάθειας και μιας ιδεολογικής μονομέρειας που υπονομεύει, τελικά, την ίδια την επιστημονική αξιοπιστία του έργου. Η μορφή του Χίτλερ δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί σε οποιαδήποτε σοβαρή ιστορική ανάλυση, όπως επίσης δεν πρέπει να αγνοούνται και οι ιστορικές συγκυρίες της εποχής, μετά το τέλος ενός καταστροφικού, για τη Γερμανία, Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου και μιας επακόλουθης ταπεινωτικής συνθήκης ειρήνης.

Μια κριτική αποδόμηση της ιστορικής ερμηνείας του Goldhagen προϋποθέτει απάντηση στο θεμελιώδες γενικό ερώτημα: Είναι δυνατόν, κάτω από ιδιάζουσες συνθήκες, μια οποιαδήποτε κοινωνική ομάδα (π.χ., ένας λαός, ή κι ένα μικρό σύνολο ανθρώπων με αίσθηση κοινού προορισμού) να χειραγωγηθεί από ένα σύστημα εξουσίας έτσι ώστε να αναδείξει ακραίες συμπεριφορές, οι οποίες δεν θα υφίσταντο έξω από τις συνθήκες αυτές;

Αν η απάντηση στο ερώτημα είναι θετική, τότε το Ολοκαύτωμα δεν αποτελεί αυστηρά γερμανική «πατέντα». Θα μπορούσε, θεωρητικά, να είχε συμβεί οποτεδήποτε και οπουδήποτε, κάτω από ανάλογες ιστορικές και πολιτικές συγκυρίες! Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι ο (συχνά βίαιος) αντισημιτισμός είχε κάνει την εμφάνισή του τόσο στη Γαλλία, όσο και στη Ρωσία, προτού πάρει την ακραία, δολοφονική μορφή του στη ναζιστική Γερμανία.

Ένα πείραμα που θα μπορούσε να ρίξει κάποιο φως στο παραπάνω ερώτημα (αν και δεν γνωρίζω αν τα αποτελέσματά του χρησιμοποιήθηκαν ποτέ για την ερμηνεία του Ολοκαυτώματος) έλαβε χώρα στο Πανεπιστήμιο του Stanford των ΗΠΑ, στο διάστημα από 14 έως 20 Αυγούστου του 1971, κάτω από την κεντρική επίβλεψη του καθηγητή ψυχολογίας Philip Zimbardo. Εικοσιτέσσερις φοιτητές επιλέχθηκαν για να παίξουν τους ρόλους φυλακισμένων και δεσμοφυλάκων σε μια υποτιθέμενη φυλακή που είχε δημιουργηθεί για τους σκοπούς του πειράματος. Η κατανομή των ρόλων (12 φυλακισμένοι και ισάριθμοι φρουροί) έγινε με κλήρωση, και οι συνολικά 24 που επελέγησαν για το πείραμα ικανοποιούσαν, στο μέγιστο βαθμό, κριτήρια ψυχικής ισορροπίας και ομαλότητας χαρακτήρα. Ο Zimbardo πήρε το ρόλο του επιστάτη της φυλακής, φροντίζοντας με κάθε τρόπο να μεγιστοποιεί τα αισθήματα σύγχυσης και απώλειας προσωπικότητας των συμμετεχόντων.

Τα αποτελέσματα του πειράματος εξέπληξαν και τον ίδιο το Zimbardo! Τα μέλη και των δύο ομάδων (φυλακισμένοι και δεσμοφύλακες) πήραν τόσο σοβαρά τους ρόλους τους που κατέληξαν να ταυτιστούν με αυτούς. Οι φρουροί ανέπτυξαν αυταρχικές έως και σαδιστικές συμπεριφορές, και έφτασαν στο σημείο να υποβάλουν μερικούς από τους κρατούμενους σε ιδιαίτερα σκληρά ψυχολογικά βασανιστήρια. Πολλοί κρατούμενοι αποδέχθηκαν παθητικά την ψυχολογική βία και, κατ’ απαίτηση των φρουρών, συνεργάστηκαν πρόθυμα σε κακομεταχειρίσεις συγκρατουμένων τους (σας θυμίζουν κάτι, όλα αυτά, από τα γκέτο, τους σιδηροδρομικούς σταθμούς μεταφοράς και τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως, την περίοδο του ναζισμού;).

Το πείραμα δεν άφησε ανεπηρέαστο ούτε τον ίδιο το Zimbardo, που έδειξε μεγάλο ζήλο στο ρόλο του ως επιστάτη, επιτρέποντας και ενθαρρύνοντας τη συνέχιση της βίας. Δύο από τους «κρατούμενους» δεν άντεξαν και αποχώρησαν νωρίς από το πείραμα, το οποίο διακόπηκε, τελικά, μόλις έξι μέρες μετά την έναρξή του.

Το εντυπωσιακό είναι πως, σε κινηματογραφημένες συνεντεύξεις τους αρκετό καιρό μετά, οι «φρουροί» εξομολογήθηκαν ότι, κοιτάζοντας πίσω σ’ εκείνες τις μέρες, δύσκολα μπορούσαν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους, να εξηγήσουν πώς μερικά «καλά παιδιά» είχαν μετατραπεί σε βάρβαρους δεσμοφύλακες! Ας δούμε μερικά αποσπάσματα από τις εξομολογήσεις δύο πρώην «φρουρών», καθώς και κάποια από τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξε ο Zimbardo:

Φρουρός 1: «Αληθινά, δεν πίστευα ποτέ ότι θα ήμουν ικανός να επιδείξω τέτοια συμπεριφορά! Εξεπλάγην κι εγώ ο ίδιος απ’ όσα έκανα. Και, ενώ τα έκανα, δεν ένιωθα καθόλου μετανιωμένος, δεν είχα ενοχές... Μόνο μετά άρχισα να συνειδητοποιώ τι είχε συμβεί.»

Φρουρός 2: «Άρχισα να νιώθω πως έχανα την ταυτότητά μου, να ξεχνώ πως συμμετείχα σε ένα πείραμα, σε μια απλή προσομοίωση της πραγματικότητας. Φοράς μια στολή, σου δίνουν ένα ρόλο και σου λένε: ‘Η δουλειά σου είναι να κρατάς αυτούς τους ανθρώπους σε τάξη.’ Κι εσύ μπαίνεις στ’ αλήθεια στο πετσί του ρόλου από τη στιγμή που φοράς τη στολή και τα μαύρα γυαλιά, που κρατάς το ραβδί... Αυτό είναι το κοστούμι σου. Και πρέπει να ενεργείς ανάλογα όταν το φοράς.»

Zimbardo: «Το περισσότερο κακό στον κόσμο δεν προέρχεται από ταπεινά ένστικτα, αλλά επειδή κάποιος σου υποβάλλει την ιδέα: ‘Ακολούθα το πρόγραμμα’, ‘γίνε ομαδικός’... Όταν κάποιος πει: ‘δεν είμαι υπεύθυνος’, ‘δεν είμαι υπόλογος’, ‘είναι ο ρόλος που μου ανέθεσαν’, κλπ, επιτρέπει στον εαυτό του να κάνει πράγματα που ποτέ δεν θα έπραττε υπό κανονικές συνθήκες. (...) Ένας τρόπος να ερμηνεύσουμε το πείραμα είναι ότι, βάλαμε καλούς ανθρώπους σε ένα κακό περιβάλλον και είδαμε ποιος κέρδισε. Το λυπηρό μήνυμα εδώ είναι ότι, το διαβολικό αυτό μέρος κυριάρχησε πάνω στους καλούς ανθρώπους!»

Είναι ικανό από μόνο του το «πείραμα του Stanford» να καταρρίψει τη θεωρία του Goldhagen για το Ολοκαύτωμα και την υποτιθέμενη μοναδικότητα της «δαιμονικής φύσης» των Γερμανών; Ασφαλώς όχι! Εν τούτοις, το πείραμα αποκαλύπτει πτυχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς κάτω από (τεχνητές, εν προκειμένω) συνθήκες που θα μπορούσαν, σε κάποιο βαθμό τουλάχιστον, να παραπέμπουν στα χρόνια της κυριαρχικής επίδρασης του ναζισμού πάνω στη γερμανική συλλογική συνείδηση. Ως εκ τούτου, τα συμπεράσματα του πειράματος δεν θα πρέπει να αγνοηθούν από τους αντικειμενικούς μελετητές εκείνης της πιο βάρβαρης περιόδου της παγκόσμιας Ιστορίας.

Βέβαια, το να δίνει κανείς ιστορικές ερμηνείες αναζητώντας πιθανές αιτιότητες πίσω από τα φρικτά εγκλήματα του ναζισμού, ουδόλως μετριάζει τις ενοχές των Γερμανών! Το πείραμα του Stanford, όπως και η ίδια η ναζιστική περίοδος στη Γερμανία, έδειξαν ότι το κακό που ενυπάρχει σε λανθάνουσα μορφή στον άνθρωπο, μπορεί να βγει στην επιφάνεια κάτω από κατάλληλες συνθήκες. Οι συνθήκες, όμως, απλά αναδεικνύουν το κακό. Δεν το δημιουργούν!


Παπαχρήστου Κώστας
Γνώμες αναγνωστών περισσότερες ειδήσεις

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

 
 
σχόλια (6)
 
 
απομένουν 700 χαρακτήρες
Τα πεδία που είναι σημειωμένα με * είναι υποχρεωτικά
 
Τα μηνύματα που δημοσιεύονται στο χώρο αυτό εκφράζουν τις απόψεις των αποστολέων τους. Το ΒΗΜΑ δεν υιοθετεί καθ’ οιονδήποτε τρόπο τις απόψεις αυτές. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει την γνώμη του, όποια και να είναι αυτή. Δεν δημοσιεύονται συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και όσα είναι γραμμένα με κεφαλαία γράμματα. Τέτοια μηνύματα θα διαγράφονται όποτε εντοπίζονται.
     
    Πριν από 100 χρόνια | 06/03/2015 16:29
    στην είσοδο της Θεσσαλονίκης υπήρχαν κρεμασμένα πτώματα ληστών προς παραδειγματισμό. Επισκέπτες, έμποροι, παιδιά, έβλεπαν την εικόνα και, υποτίθεται τουλάχιστον, καθησυχάζονταν στη σκέψη ότι υπήρχε μία τάξη. Το τι θεωρείται απαράδεκτο είναι σχετικό και αλλάζει όσο μετακινούμαστε στο χωροχρονικό συνεχές. Γεγονός, πάντως, είναι πως οι επιζώντες στρατιώτες της βέρμαχτ ενθυμούνται με ζωηρά χρώματα τον πόλεμο, ιδίως βέβαια την εισβολή στη Γαλλία (σύμφωνα με τον Μαζάουερ) καθώς στο ανατολικό μέτωπο δεν καλοπέρασε κανείς. Βλέπουμε αντίστοιχα και σήμερα την αταβιστική συζήτηση επί του εμφυλίου στη Ελλάδα. Οι ναζί δεν έφυγαν από τη γη, απλώς καταπολεμήθηκαν. Οι γερμανοί δεν είναι ναζί, είναι άνθρωποι
    AA
    απάντηση272
     
     
    Η τήρηση των νόμων επαφίεται στη συνείδηση των πολιτών. | 06/03/2015 10:17
    Ο Άιχμαν τους νόμους του κράτους του επικαλέστηκε και απέδειξε ότι πράγματι, δεν έκανε τίποτα παράνομο. Η τυφλή τήρηση των νόμων από τους πολίτες, τους φοιτητές ή στην περίπτωση του Αμπου Γκράιμπ από τους στρατιώτες, είναι το αίτιο του «κακού». Κανείς δεν είναι «κακός» με τη θέλησή του.
    unleaded
    απάντηση124
     
     
    οι εξωγήινοι | 04/03/2015 21:17
    Επί δεκαετίες οι γερμενοί προσπαθούν να πείσουν όλη την ανθρωπότητα ότι το 1933 αποβιβάστηκαν με ένα διαστημόπλοιο κάποιοι εξωγήινοι που τους έλεγαν ναζί, οι οποίοι παραπλάνησαν και παρέσυραν τον πάντα φιλειρηνικό γερμανικό λαό. Οσο για την ιερά αγανάκτηση που κατέλαβε τον Σόιμπλε με τη γελοιογραφία της ΑΥΓΗΣ, είναι απλώς ενδεικτική της σημερινής κατάστασης: Απέτυχε ο Χίτλερ στρατιωτικά; Θα πετύχουμε εμείς με οικονομικό πόλεμο, πάντως η Ευρώπη θα υποταχθεί στην γερμανική ανωτερότητα
    Nikolas2015
    απάντηση2227
     
     
    Das radikal Böse (2013) | 01/03/2015 22:02
    Η μιλιταριστική δομή της κοινωνίας σε συνδυασμό με τέτοιες τάσεις είναι εκείνη που επέτρεψε την εκδήλωση του φαινομένου αυτού στη Γερμανία. Άρα, εν τέλει, συνάγεται ότι ναι είναι η ψυχολογία των Γερμανών που είναι αυτή που είναι, αλλά συνέβαλε σε αυτό και ο μιλιταριστικός χαρακτήρας του κράτους τους. Αν εξαιρεσουμε την περίοδο της Βαϋμάρης το πρωσικό-γερμανικό κράτος είχε σαφέστατα μιλιταριστικά στοιχεία. Δεν παραπέμπουν άραγε και αυτά στη νοοτροπία ενός λαού; Δείτε αυτό το καταπληκτικό ντοκυμαντέρ. Θα έπρεπε να το δουν όλα τα σχολεία!
    Ανώνυμος / η
    απάντηση207
     
     
    Das radikal Böse (2013) | 01/03/2015 21:55
    Ο συντάκτης του ενδιφέροντος αυτού άρθρου δεν φαίνεται να γνωρίζει την ταινία Das radikal Böse (2013) του Αυστριακού Stefan Ruzowitzky. Στο ντοκυμαντέρ αυτό αναλύεται με τη βοήθεια ερευνητών από διάφορα επιστημονικά πεδία, το φαινόμενο του ολοκαυτώματος από πολλές πλευρές του με τη βοήθεια πειραμάτων που έχουν γίνει κατά καιρούς. Το βασικό ερώτημα είναι κατά πόσο ό,τι έγινε στη Γερμανία πριν 70τόσα χρόνια θα μπορούσε να γίνει και αλλού και ποιος είναι ο λόγος που έγινε εκεί. Η απάντηση δίνεται από έναν αμερικανό στρατιωτικό ψυχολόγο: οι «τάσεις» που έδειξαν οι Γερμανοί υπάρχουν και αλλού (βλ. πείραμα Stanford). Η μιλιταριστική δομή της κοινωνίας σε συνδυασμό με τέτοιες τάσεις είναι εκείνη
    Ανώνυμος / η
    απάντηση316
     
     
    Εξαιρετικο | 27/02/2015 23:43
    Εξαιρετικό άρθρο!
    Alex
    απάντηση165
     
Περί θέσεων εργασίας 
Καπώνης Απόστολος, 04/10/2017 18:37
Για την Ακαδημία Αθηνών 
Παπαηλιού Νικόλαος , 29/08/2017 18:42
Βοτανικός Κήπος Διομήδους 
Σούλιος Στυλιανός , 17/07/2017 11:36
Περί θέσεων εργασίας 
Καπώνης Απόστολος, 04/10/2017 18:37
Για την Ακαδημία Αθηνών 
Παπαηλιού Νικόλαος , 29/08/2017 18:42
Βοτανικός Κήπος Διομήδους 
Σούλιος Στυλιανός , 17/07/2017 11:36