από metereologos.gr
Κυριακή 22 Ιουλίου 2018
 
 

Αλφαβητάρια και Αναγνωστικά

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

 

Στο «Βήμα τής Κυριακής» είχαν την έμπνευση να προσφέρουν στους αναγνώστες τα παλαιότερα σχολικά βιβλία τού Δημοτικού, επιλεγμένα Αλφαβητάρια και Αναγνωστικά. Με την ευκαιρία αυτή διατυπώνω μερικές σκέψεις για την παιδευτική αξία αυτής τής πρωτοβουλίας σε σχέση με τη γλώσσα και την εκπαίδευση.

Στη δίνη τού γλωσσικού, που από το 1880 παίρνει εμφυλιοπολεμικές διαστάσεις ανάμεσα σε δημοτικιστές και καθαρευουσιάνους, μια ιστορική εξέλιξη έρχεται να σφραγίσει μια για πάντα την εποχή.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος αποφασίζει (το 1917) να διδαχθεί για πρώτη φορά η δημοτική γλώσσα στην Εκπαίδευση (στο δημοτικό σχολείο) και εμπιστεύεται στα τρία ιδρυτικά στελέχη τού Εκπαιδευτικού Ομίλου (ιδρύθηκε το 1910), στον Δημήτρη Γληνό, τον Αλέξανδρο Δελμούζο και τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, την εφαρμογή τού εγχειρήματος. Ετσι αρχίζουν να εκδίδονται και να διδάσκονται τα πρώτα Αλφαβητάρια και τα πρώτα Αναγνωστικά στη δημοτική: το Αναγνωστικό «Τα ψηλά βουνά» το 1918 και το Αλφαβητάρι με τον ήλιο το 1919. Και τα δύο εκδίδονται με ευθύνη μιας Συντακτικής Επιτροπής που την αποτελούν επίλεκτα μέλη, οι παιδαγωγοί Αλέξανδρος Δελμούζος και Δημοσθένης Ανδρεάδης, ο γλωσσολόγος Μανόλης Τριανταφυλλίδης, οι λογοτέχνες Ζαχαρίας Παπαντωνίου και Παύλος Νιρβάνας και ο ζωγράφος-αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Μαλέας (1879 - 1928) για το Αλφαβητάρι (στην εικονογράφηση τού β' μέρους έλαβε μέρος ο Φώτης Κόντογλου). Η ίδια Επιτροπή με τον ζωγράφο - γλύπτη Πέτρο Ρούμπο (1873 - 1941) στην εικονογράφηση εκδίδει και «Τα ψηλά βουνά». Στην πράξη, το μεν Αλφαβητάρι, στη θέση Αναγνωστικού τής Α' Δημοτικού, «είναι χυμένο από την ψυχή τού Αλέξανδρου Δελμούζου», ενώ «Τα ψηλά βουνά», αναγνωστικό τής Γ' Δημοτικού, είναι έργο τού Ζαχαρία Παπαντωνίου.

Τόσο στις εκδόσεις υπό την αιγίδα τού Εκπαιδευτικού Ομίλου (ανέρχονται σε 13) όσο και στα Αναγνωστικά που ακολούθησαν με τους εκπαιδευτικούς και τους γλωσσολόγους συνεργάστηκαν πάντοτε και πολλοί λογοτέχνες και καλλιτέχνες. Η τέχνη τού λόγου με την ευαισθησία της στη δημοτική και η αισθητική διάσταση στην υπηρεσία τού λόγου κλήθηκαν να στηρίξουν τα νέα σχολικά βιβλία. Λογοτέχνες όπως οι Ζαχ. Παπαντωνίου, Ανδρ. Καρκαβίτσας, Π. Νιρβάνας, Αριστ. Κουρτίδης, Γρ. Ξενόπουλος, Γαλ. Καζαντζάκη, Ι. Πολέμης, Μυρτιώτισσα, Στρ. Μυριβήλης, Αλκης Θρύλος, Γ. Ιωάννου.  Καλλιτέχνες όπως οι Ι. Πλατύς, Κ. Μαλέας, Πέτρος Ρούμπος, Φ. Κόντογλου, Φωκίων Δημητριάδης, Αντ. Βώττης, Περ. Βυζάντιος, Σπ. Βασιλείου, Γ. Κεφαλληνός, Τάσσος, Λ. Μοντεσάντου, Γ. Βαρλάμος, Γερ. Στέρης, Β. Γερμενής, Κ. Γραμματόπουλος, Αγήνωρ Αστεριάδης. (Βλ. και το εξαίρετο βιβλίο «Καλλιτέχνες και λογοτέχνες στα Αναγνωστικά 1860 -1960», που εκδόθηκε από το ΜΙΕΤ επ' ευκαιρία ομότιτλης Εκθεσης τού ΜΙΕΤ το 2010 με επικεφαλής τον αείμνηστο Αλέξη Δημαρά και τον Διονύση Καψάλη.)

Ας έλθουμε, όμως, στην ουσία τού θέματος: Γιατί είναι ιδιαιτέρως σημαντικά τα Αλφαβητάρια και τα Αναγνώσματα στην Εκπαίδευση, στη γλώσσα και στη γενικότερη καλλιέργεια των παιδιών τού Δημοτικού; Το Αλφαβητάριο (είτε ως αυτοτελές βιβλίο είτε ως αναγνωστικό τής Α' Δημοτικού) είναι, στην πράξη, η είσοδος τού μαθητή στον μαγικό κόσμο τής γλώσσας και, μέσα από αυτήν, στον κόσμο τής γνώσης, τής σκέψης και τής αντικειμενικής πραγματικότητας που τον περιβάλλει. Ακόμη είναι η επαφή του με τον πολιτισμό τής γραφής και τον κόσμο τού βιβλίου. Είναι η στιγμή που αλλάζει ποιοτικά η ζωή του μέσα από την ανάγνωση και τη γραφή, μέσα από την ένταξή του στον κόσμο τής εγγραμματοσύνης. Ο μαθητής μαθαίνει τα γράμματα, μαζί τους αρμούς τής λέξης, τις συλλαβές, για να φθάσει τελικά στην ίδια τη λέξη. Μαθαίνει πώς θα αποκρυπτογραφεί τη  μορφή για να «μπαίνει» στην ουσία τής λέξης, τη σημασία της. Και οι δρόμοι είναι πολλοί. Είτε αναλυτικά από το γράμμα (ή τον ήχο που δηλώνει το γράμμα) στη συλλαβή, για να συνθέσει σταδιακά τη λέξη, δηλ. από το μέρος στο όλον· είτε,  αντίστροφα, από τη λέξη στη συλλαβή και μετά στα γράμματα / φθόγγους που την αποτελούν, δηλ. από το όλον προς τα μέρη. Αναλυτική - συνθετική ή συνθετική - αναλυτική ή ολιστική - αναλυτικοσυνθετική είναι οι μεθοδολογικές πορείες που θα εισαγάγουν τον μαθητή στην πρώτη ανάγνωση. Οποιον δρόμο κι αν δείξει ο δάσκαλος, ο μαθητής θα μάθει τελικά να αναγνωρίζει και να αναπαράγει τη λέξη προφορικά πρώτα, ύστερα σιγά-σιγά και γραπτά. Ετσι ανοίγεται μπροστά του ο δρόμος να περνάει από τη λέξη στη φράση, από τη φράση στην πρόταση κι από εκεί στην περίοδο, στην παράγραφο, στο όποιας εκτάσεως κείμενο.

Αυτή η μύηση στο «μυστήριο» τής αποκάλυψης των νοημάτων τής σκέψης μέσα από την αναγνώριση των σημασιών των λέξεων που δηλώνουν τις έννοιες, αυτή η μύηση στον αντικατοπτρισμό σκέψης και γλώσσας και, παράλληλα, αυτή η μύηση στη μετάβαση από τον ήχο στη γραπτή απεικόνισή του με γράμματα, από την προφορική στη γραπτή γλώσσα και τανάπαλιν, είναι η πιο λεπτή νοητική διεργασία με την οποία εισάγεται ο μαθητής - χωρίς καν να το συνειδητοποιεί - στον κόσμο και στον πολιτισμό τής γραφής. Ολη αυτή η διαδικασία, όμως, επιτελείται μέσα από το βιβλίο, από τα Αλφαβητάρια και, σε πιο σύνθετο επίπεδο, από τα Αναγνωστικά. Μέσα από αυτά θα διδαχθεί η γλώσσα, το κλειδί για τον κόσμο τής γνώσης και ειδικότερα η γραφή, το κλειδί για τον πολιτισμό μας που είναι ένας πολιτισμός τής γραφής.     

Γιαυτό είναι καθοριστικής σημασίας το πώς θα διδάξω, ποια μορφή γλώσσας θα διδάξω και τι θα διδάξω με τα βιβλία τής γλώσσας τού δημοτικού. Εξού και η βαρύτητα που έδωσε ο Εκπαιδευτικός Ομιλος στη γλώσσα των βιβλίων τού Δημοτικού εισάγοντας για πρώτη φορά (με απόφαση τού Βενιζέλου το 1917) τη διδασκαλία τής μητροδίδακτης γλώσσας, τής δημοτικής, στο σχολείο με τα Αλφαβητάρια και τα Αναγνωστικά τής ιστορικής τριετίας 1917-1920.

Ο κ. Γεώργιος Μπαμπινιώτης είναι καθηγητής Γλωσσολογίας και πρώην πρύτανης τού Πανεπιστημίου Αθηνών.




ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
Γνώμες περισσότερες ειδήσεις

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

 
 
σχόλια (7)
 
 
απομένουν 700 χαρακτήρες
Τα πεδία που είναι σημειωμένα με * είναι υποχρεωτικά
 
Τα μηνύματα που δημοσιεύονται στο χώρο αυτό εκφράζουν τις απόψεις των αποστολέων τους. Το ΒΗΜΑ δεν υιοθετεί καθ’ οιονδήποτε τρόπο τις απόψεις αυτές. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει την γνώμη του, όποια και να είναι αυτή. Δεν δημοσιεύονται συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και όσα είναι γραμμένα με κεφαλαία γράμματα. Τέτοια μηνύματα θα διαγράφονται όποτε εντοπίζονται.
     
    Παράκληση | 09/02/2014 13:55
    Έχω αγοράσει όλα τα αναγνωστάρια και τη βρίσκω μια θαυμάσια συλλογή. Μία θερμή παράκληση: δεν κατάφερα να βρω το πρώτο τεύχος ούτε στις επανακυκλοφορίες. Εάν μπορούσατε να με βοηθήσετε να το αποκτήσω θα σας ήμουν υπόχρεη. Και πάλι πολλά συγχαρητήρια!
    Ανώνυμος / η
    απάντηση00
     
     
    ελεος | 30/01/2014 15:24
    ποτε τελειωνουνε? ειπα να κανω μια συλλογη και εγω αλλα κι εσεις φτανει ποια!!
    γιωργος
    απάντηση150
     
     
    Ερωτηση | 27/11/2013 12:29
    πόσα θα είναι στο συνολικά τα αλφαβητάρια και τα αναγνωστικά;
    Ανώνυμος / η
    απάντηση200
     
     
    ερώτηση | 25/11/2013 21:40
    ποσα θα ειναι στο συνολο τα αλφαβηταρια και τα αναγνωστικα; ευχαριστω
    Ανώνυμος / η
    απάντηση120
     
     
    απλή ερώτηση | 30/09/2013 22:55
    πόσα θα έιναι σε αριθμό τα αλφαβητάρια?
    Aλέξανδρος Αναστασιάδης
    απάντηση2410
     
     
    Στα κάγκελα! | 17/09/2013 00:13
    Το αν θα αγαπήσει το παιδί "τα γράμματα" ή όχι εξαρτάται από πολλούς άλλους παράγοντες εκτός από τα αλφαβητάρια και τα αναγνωστκά. Όταν το σχολείο, η οικογένεια, η κοινωνία δεν παρέχουν στο παιδί "παιδεία" παρά μόνον στείρα γνώση για να αράξει σε μια θέση στο δημόσιο, τα σχολεία έχουν καταλήξει να κάνουν καλό αντί κακό. Και είμαστε τώρα σαν λαός κυριολεκτικά σε ένα τέλμα το οποίο ένας Θεός ξέρει αν το διαβούμε και πώς θα το διαβούμε. Μετά από τόσες δεκαετίες μεταπολίτευσης καταντήσαμε πάλι να κραυγάζουμε "ψωμί, παιδεία, ελευθερία" και να σου λέει ο Πάγκαλος τιμή και δόξα στη μεταπολίτευση! Υπάρχει χειρότερη χρεοκοπία απ' αυτή;
    α.κ.
    απάντηση60
     
     
    Τα βιβλία | 16/09/2013 14:29
    Τα βιβλία γενικά τα συγγράφουν επιστήμονες με εξαίρετες γνώσεις και έτσι αποτελούν σωστά και ιερά, θα έλεγα, αναγνώσματα. Με έπιασαν σύγκρυα λοιπόν όταν μετά τις εξετάσεις του σχολείου είδα τους μαθητές να τα σχίζουν και να τα καίνε. Βέβαια αυτά το βιβλία τους τα είχε δώσει το κράτος δωρεάν. Δεν τα είχαν αγοράσει με το στέρημα των γονιών τους. Έχει αυτό το φτωχό Κράτος τόσα χρήματα; Σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες δίνουν τα βιβλία στο σχολείο δωρεάν, αλλά ο μαθητής είναι υποχρεωμένος στο τέλος της χρονιάς να τα επιστρέψει ή να τα πληρώσει. Αυτό σημαίνει δωρεάν Παιδία. Ποιος θα το μεταφέρει αυτό στο Υπουργείο;
    Αριστός
    απάντηση174