από metereologos.gr
Δευτέρα 23 Ιουλίου 2018
 
 

Οι μεταμοντέρνες θεωρίες και ο σεβασμός της λογικής

Οι παρεμβάσεις στη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης που διοργανώθηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο
εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

 

Η συζήτηση με κύριο ομιλητή τον Ζακ Μπουβρές διοργανώθηκε με αφορμή την έκδοση των ελληνικών μεταφράσεων των βιβλίων του Το Αίτημα της φιλοσοφίας (Εκδόσεις Πόλις) και Γοητευτικές και παραπλανητικές ακροβασίες της φιλοσοφίας (Εκδόσεις Πατάκη). Υστερα από μια σύντομη παρουσίαση του έργου του γάλλου καθηγητή, ακολούθησε η εισήγησή του στην οποία αναφέρθηκαν στη συνέχεια οι υπόλοιποι ομιλητές.

Ο Μπουβρές μίλησε για δύο διαφορετικές αντιλήψεις της ίδιας της έννοιας του «φιλοσοφικού προβλήματος». Σύμφωνα με την πρώτη, οι φιλόσοφοι ανακαλύπτουν τα προβλήματα που τους απασχολούν σαν να υπήρχαν, τρόπον τινά, ανεξάρτητα από αυτούς, ενώ σύμφωνα με τη δεύτερη τα «εφευρίσκουν» ή τα επινοούν. Οπως παρατήρησε ο Μπουβρές, o Βιτγκενστάιν φαίνεται πως υιοθετούσε τη δεύτερη αντίληψη που αντιμετωπίζει τα φιλοσοφικά προβλήματα ως ανθρώπινα δημιουργήματα, τοπικά και ιστορικά προσδιορισμένα από τις περιστάσεις μέσα στις οποίες αναφύονται. Ωστόσο η εμφάνισή τους σχετίζεται και με κοινά και καθολικά χαρακτηριστικά της ίδιας της ανθρώπινης γλώσσας που μας παραπλανούν και μας παγιδεύουν σε εννοιολογικές συγχύσεις. Εκείνο που πρέπει να κατανοήσουμε είναι ότι η φιλοσοφία δεν έχει κάποια υπερχρονική κοινή ουσία και τα φιλοσοφικά προβλήματα δεν έχουν την ίδια σημασία σε κάθε εποχή. Εξετάζοντας τη φιλοσοφική δραστηριότητα από μια περισσότερο εξωτερική σκοπιά, διαπιστώνουμε πως μπορούμε να απαλλαγούμε από αυτά τα ψευδοπροβλήματα χωρίς να χάσουμε τίποτα το ουσιώδες. Η φιλοσοφία μπορεί να μας βοηθήσει να βελτιώσουμε τους τρόπους που σκεπτόμαστε και μιλάμε για τα σημαντικά προβλήματα της ζωής μας.

Στη συνέχεια, ο Αριστείδης Μπαλτάς, καθηγητής Φιλοσοφίας στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, κάλεσε τον γάλλο φιλόσοφο να μιλήσει για το ξεκίνημα της φιλοσοφικής του σταδιοδρομίας και για τις σχέσεις του με τους ομοτέχνους συμπατριώτες του, με τους οποίους αργότερα αντιπαρατέθηκε σε πολλά ζητήματα. Ειδικότερα, τον ρώτησε για τη δυνατότητα σύγκρισης των απόψεων του ύστερου Αλτουσέρ με εκείνες του Βιτγκενστάιν.

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος, επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, ρώτησε για τη συμβολή της κοινωνιολογίας της φιλοσοφίας στην ίδια τη φιλοσοφία.

Η παρέμβαση του Τάκη Πούλου, διευθυντή του Τμήματος Φιλοσοφίας και Επιστημών του ανθρώπου του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μετάφρασης, αναφερόταν στις σχέσεις φιλοσοφίας και λογοτεχνίας. Το κεντρικό ερώτημα ήταν αν ο Μπουβρές, μέσα από τη μελέτη αυτών των σχέσεων, εγκαταλείπει τελικά την απλή γλωσσαναλυτική πρακτική της επιδίωξης της σαφήνειας και ανάγεται στη γαλλική φιλοσοφική παράδοση της φιλοσοφίας της έννοιας. Φαίνεται μάλιστα να αναγκάζεται να διερευνήσει διαφορετικές μορφές στοχασμού μέσα στη λογοτεχνία, χρησιμοποιώντας ποικίλες νοητικές κατασκευές και εννοιολογικά εργαλεία. Ετσι, η επινόηση και η ανακάλυψη συνυπάρχουν στις ουσιαστικές φιλοσοφικές του αναζητήσεις. Ακόμη ο Πούλος τόνισε την ανάγκη προσδιορισμού των κριτηρίων επιλογής των συγκεκριμένων λογοτεχνικών κειμένων που ο Μπουβρές αξιοποιεί για φιλοσοφικούς σκοπούς.

Τέλος, ο υπογράφων, αναφερόμενος στη βασική θέση της εισήγησης του Μπουβρές, κάλεσε τον συγγραφέα του Αιτήματος της φιλοσοφίας να εξηγήσει σε ποιο βαθμό δέχεται και εκείνος την αντίληψη της επινόησης των φιλοσοφικών προβλημάτων, την οποία αποδίδει στον Βιτγκενστάιν και η οποία μοιάζει να απομακρύνεται αρκετά από ορισμένες ρεαλιστικές θέσεις που έχει ο ίδιος διατυπώσει κατά καιρούς, όσον αφορά την ιστορία της φιλοσοφίας. Ασπάζεται άραγε μια καθαρά θεραπευτική θεώρηση του φιλοσοφείν και μια εξ ολοκλήρου διαλυτική προσέγγιση των φιλοσοφικών προβλημάτων ή αναγνωρίζει την ύπαρξη φιλοσοφικών αποριών που τελικά δεν πρέπει να θεωρηθούν ψευδοπροβλήματα; Πώς είναι ικανός να διακρίνει αυτές τις γνήσιες και θεμιτές απορίες από εκείνες που θα απέρριπτε ως στερούμενες νοήματος;

Απαντώντας ο Μπουβρές στις παρεμβάσεις των ελλήνων συνομιλητών του, είχε την ευκαιρία να αναλύσει και να αναπτύξει τις τοποθετήσεις του, με αναφορά όχι μόνο στην εισήγησή του σχετικά με τα φιλοσοφικά προβλήματα αλλά και σε θέσεις τις οποίες είχε υποστηρίξει παλαιότερα, πάντοτε έτοιμος να αντισταθεί στις μεταμοντέρνες θεωρίες του συρμού και να υπερασπιστεί την αρετή του σεβασμού της λογικής, της επιστημονικής σκέψης και του κοινού νου. Δεν δίστασε να επιμείνει στη διαφοροποίησή του από πολλούς συγχρόνους φιλοσόφους και διανοουμένους, με κριτική διάθεση αλλά και με νηφαλιότητα.

Παρά τη δυνατότητα παραλληλισμού μεταξύ ορισμένων αλτουσεριανών και βιτγκενσταϊνικών αντιλήψεων, την οποία ο ίδιος ο Αλτουσέρ δεν μπορούσε να εκτιμήσει επειδή αγνοούσε το έργο του Βιτγκενστάιν, ο Μπουβρές επεσήμανε τα όρια τέτοιων συγκρίσεων. Με τον ίδιο τρόπο εξήγησε πως αντιμετωπίζει και την αναλογία Βιτγκενστάιν και Σπινόζα.

Οσον αφορά την κοινωνιολογία της φιλοσοφίας, ο Μπουβρές φάνηκε πρόθυμος να αναγνωρίσει τη σημασία της για τη διάλυση των ψευδαισθήσεων των φιλοσόφων μέσα από τη μελέτη των πραγματικών όρων παραγωγής της φιλοσοφικής σκέψης. Εξέφρασε τον θαυμασμό του για το έργο του Πιερ Μπουρντιέ τηρώντας κάποιες αποστάσεις από τις παλαιότερες σχετικιστικές του τάσεις και μίλησε αισιόδοξα για τη συνεργασία κοινωνιολογίας και φιλοσοφίας, χωρίς όμως να ασχοληθεί με τη διερεύνηση μορφών θεσμικής θωράκισης του Λόγου απέναντι στα φαινόμενα της εμπορευματοποίησης και του εκχυδαϊσμού ορισμένων μέσων μαζικής ενημέρωσης.

Για τη λογοτεχνία ο Μπουβρές συμφώνησε πως δεν αρκεί η απλή διασαφητική ανάλυση και πως χρειάζεται μια πολύμορφη προσέγγιση, η οποία βέβαια έχει φιλοσοφικές προϋποθέσεις που δεν είναι διόλου ουδέτερες και που οδηγούν στην έμφαση σε συγκεκριμένα λογοτεχνικά έργα. Η γνώση η οποία μπορεί να αναζητηθεί μέσα από τη μελέτη της λογοτεχνίας ίσως τελικά να μην είναι θεωρητική, αλλά πρακτική, και δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε εκ των προτέρων τους ενδεχόμενους περιορισμούς της από τοπικούς και ιστορικούς προσδιορισμούς.

Τέλος, ο Μπουβρές παραδέχθηκε πως η διάκριση μεταξύ ανακάλυψης και επινόησης των φιλοσοφικών προβλημάτων δεν είναι απόλυτη. Οπωσδήποτε, τόνισε πως δεν έχει να προτείνει κριτήρια αναγνώρισης γνήσιων φιλοσοφικών προβλημάτων που δεν αποτελούν προϊόν σύγχυσης και πλάνης.

Ολοι όσοι γνώριζαν ήδη τον Ζακ Μπουβρές από τη διδασκαλία και τα κείμενά του είχαν μία ακόμη ευκαιρία να απολαύσουν τη λεπτότητα και την καθαρότητα του στοχασμού του. Οι υπόλοιποι είναι βέβαιο πως θα παρακινηθούν να εμβαθύνουν περισσότερο στην αντίληψή του για τη φιλοσοφία. Σε κάθε περίπτωση δε μπορούμε να περιμένουμε από τη φιλοσοφία να παίξει κάποιο σημαντικό ρόλο στη ζωή μας, εφόσον ξεχνούμε την αυστηρή της απαίτηση για διανοητική πειθαρχία και για έναν συχνά άχαρο αυτοέλεγχο της σκέψης.

Ο κ. Στέλιος Βιρβιδάκης είναι αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών.



Γνώμες περισσότερες ειδήσεις

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

 
 
σχόλια (0)
 
 
απομένουν 700 χαρακτήρες
Τα πεδία που είναι σημειωμένα με * είναι υποχρεωτικά
 
Τα μηνύματα που δημοσιεύονται στο χώρο αυτό εκφράζουν τις απόψεις των αποστολέων τους. Το ΒΗΜΑ δεν υιοθετεί καθ’ οιονδήποτε τρόπο τις απόψεις αυτές. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει την γνώμη του, όποια και να είναι αυτή. Δεν δημοσιεύονται συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και όσα είναι γραμμένα με κεφαλαία γράμματα. Τέτοια μηνύματα θα διαγράφονται όποτε εντοπίζονται.