από metereologos.gr
Πέμπτη 24 Μαΐου 2018
 
 
Ο Γ. Β. Δερτιλής σχολιάζει τον όρο «ευρωπαϊκή ταυτότητα», τις ιδέες που εκφράζει και τον τρόπο μέσα από τον οποίο διαμορφώθηκε

Η ιδεολογία των ισχυρών της Ευρώπης

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

 

Ο όρος «ευρωπαϊκή ταυτότητα» είναι πολύ πρόσφατος. Εξίσου πρόσφατη είναι και η ιδέα που εκφράζει. Παλαιότερα (και για αιώνες), μόνο τον χριστιανισμό αναγνώριζαν ως κοινό χαρακτηριστικό τους οι Ευρωπαίοι. Αλλα κοινά στοιχεία προστέθηκαν μετά την Αναγέννηση και κυρίως μετά τον Διαφωτισμό. Ετσι περίπου άρχισε να διαμορφώνεται η σύγχρονη ευρωπαϊκή ταυτότητα, όπως έχουμε ήδη πει. Σήμερα θα προσπαθήσω να δείξω ότι οι μόνοι που ήταν σε θέση να τη διαμορφώσουν ήταν οι μορφωμένοι και πλούσιοι κάτοικοι της ηπείρου μας, δηλαδή ένα ελάχιστο μόνο μέρος του πληθυσμού της ­ με τις συνέπειες αυτής της μονομέρειας θα συνεχίσω σε επόμενη ευκαιρία.

Οι άνθρωποι σχηματίζουν τις συλλογικές τους ταυτότητες με βάση τις κοινές νοοτροπίες που μοιράζονται, τις κοινές ιδέες και ιδεοληψίες, τις κοινές φοβίες και προκαταλήψεις, τις κοινές μνήμες και φαντασιώσεις ­ και τα κοινά τους συμφέροντα.

Για να υπάρξουν όμως κοινές νοοτροπίες και κοινά συμφέροντα, πρέπει να προϋπάρχει ένα είδος μακρόχρονης, ιστορικής συμβίωσης· ή τουλάχιστον να προϋπάρχουν μακροχρόνιες σχέσεις, ατομικές και συλλογικές.

Οι ίδιες προϋποθέσεις ίσχυαν φυσικά και για την Ευρώπη· και μάλιστα, επειδή εδώ επρόκειτο για μια ολόκληρη ήπειρο, δεν αρκούσαν απλές τοπικές σχέσεις· χρειάζονταν σχέσεις διεθνικές, διευρωπαϊκές, και μάλιστα μαζικές. Αλλά οι μεγάλες μάζες των Ευρωπαίων απέκτησαν πολύ αργά τη δυνατότητα να ταξιδεύουν, να επικοινωνούν και να συνεργάζονται πέρα από τοπικά και εθνικά σύνορα: μόλις στον ύστερο 20ό αιώνα. Προηγουμένως, δηλαδή πριν από μόλις δύο ή τρεις γενιές, πριν από την εποχή των πάππων μας, αυτά ήταν προνόμια των πολύ πλουσίων ανθρώπων. Οι υπόλοιποι, ακόμη και όσοι είχαν μια κάποια οικονομική άνεση, ήταν καθηλωμένοι στον τόπο τους, όπως ήταν αιώνες πριν. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι σχέσεις τους ήταν μόνο τοπικές, ή το πολύ εγχώριες, περιορισμένες μέσα στα εθνικά σύνορα.

Ποιοι ήταν αυτοί οι «υπόλοιποι»; Ηταν η συντριπτική πλειονότητα των Ευρωπαίων, οι φτωχοί και οι αναλφάβητοι· δηλαδή, ακόμη και στον 19ο αιώνα, το 80% ως 95% του πληθυσμού, ανάλογα με τη χώρα.

Ελάχιστες μαρτυρίες διαθέτουμε βεβαίως για τις απόψεις των φτωχών και των αγραμμάτων· και φυσικά αγνοούμε αν είχαν κάποιες γνώσεις και ιδέες για την ευρωπαϊκή ήπειρο και για τους κατοίκους των άλλων χωρών της. Μπορούμε λογικά να υποθέσουμε ότι ορισμένοι, πολύ λίγοι, είχαν μια ασαφή γεωγραφική αντίληψη του ευρωπαϊκού χώρου· και ότι οι περισσότεροι δεν εγνώριζαν καν τη λέξη Ευρώπη.

Αυτοί οι άνθρωποι αισθάνονταν ότι είναι χωριανοί, κοντοχωριανοί ή γείτονες, ότι ανήκαν στο χωριό, στην επαρχία τους, στο νησί τους ή στη γειτονιά τους. Αυτή ήταν η αμεσότερη συλλογική τους ταυτότητα, ίσως και η κυριότερη, αν όχι η μοναδική. Παράλληλα αισθάνονταν, συνήθως, και Ανδαλουσιάνοι ή Βρετόνοι ή Πομερανοί, Πελοποννήσιοι, Ρουμελιώτες, Κρήτες· και κατέληγαν, ενίοτε μετά δυσκολίας, να θεωρούν εαυτούς Ισπανούς, Γάλλους, Γερμανούς, ή Ελληνες. Πώς λοιπόν θα μπορούσαν να έχουν αίσθηση ότι είναι Ευρωπαίοι; Ηξεραν απλώς ότι κάπου μακριά, εκεί όπου δεν έφθανε το τιμωρό χέρι του δικού τους βασιλιά ή των αρχόντων τους, ζούσαν διάφοροι περίεργοι άνθρωποι, αλλόφυλοι, αλλόγλωσσοι και απειλητικοί, που τους έμοιαζαν μόνο και μόνο επειδή δεν ήταν μαύροι ή κίτρινοι και επειδή ήταν χριστιανοί ­ ενίοτε αιρετικοί ή σχισματικοί αλλά, τέλος πάντων, χριστιανοί.

Για πολλούς αιώνες λοιπόν, μόνον οι πολύ πλούσιοι κάτοικοι της ηπείρου μας θα μπορούσαν (θεωρητικά) να αποκτήσουν συνείδηση Ευρωπαίου. Γιατί μόνο αυτοί μπορούσαν να ανταγωνίζονται οικονομικά άλλους Ευρωπαίους ή να συνεργάζονται και να συνεταιρίζονται μαζί τους· και να διακινούν πάνω από τα σύνορα, τα αγαθά και το χρήμα ­ και κυρίως τις ιδέες.

Γιατί εκτός από τις υλικές, υπάρχουν και οι πολιτισμικές σχέσεις. Είναι όσες, μαζί με τα υλικά συμφέροντα, συντελούν στη διάδοση των ιδεών και στην όσμωση των νοοτροπιών· όσες συναρτώνται με την κυκλοφορία των πληροφοριών για τον τρόπο ζωής, για τις συνήθειες και τις αντιλήψεις των γειτόνων, των ξένων, των «άλλων»· όσες συνεπιφέρουν τις φιλίες και τις αγχιστείες που υπερβαίνουν τα σύνορα.

Τέτοιες σχέσεις μπορούσαν να έχουν μόνον οι πλούσιοι και οι μορφωμένοι. Μόνο αυτοί μπορούσαν να ξεπεράσουν τα φράγματα που όρθωναν οι γλώσσες και οι διάλεκτοι. Επί αιώνες οι μορφωμένοι αριστοκράτες, μεγαλοαστοί και ανώτεροι κληρικοί ήταν οι μόνοι που γνώριζαν γλώσσες λίγο-πολύ διεθνείς: λατινικά και ελληνικά κατά τον Μεσαίωνα στη Δύση και στο Βυζάντιο· ισπανικά και ιταλικά μετά την Αναγέννηση στη Μεσόγειο και στους εμπορικούς δρόμους που τη συνέδεαν με τον Βορρά· από τον 17ο αιώνα, γερμανικά και ρωσικά στην Κεντρική και στην Ανατολική Ευρώπη, τουρκικά στη Νοτιοανατολική, γαλλικά σε όλη σχεδόν την ήπειρο· και από τον 18ο αιώνα, στη βαλκανική χερσόνησο, τα νέα ελληνικά.

Γλωσσικές τάφροι, αλλά και τείχη αμάθειας. Ακόμη και τη γεωγραφική έννοια της Ευρώπης, μόνον οι μορφωμένοι, που ήταν συνήθως και οι πλούσιοι, μόνο αυτοί μπορούσαν να την αντιληφθούν με τη μόρφωση· και να την ψαύσουν με την εκπαιδευτική περιήγηση, με την ψυχαγωγική περιπλάνηση, με το επαγγελματικό ταξίδι. Μόνον όσοι είχαν επαρκή παιδεία μπορούσαν να συμμετέχουν σε επικοινωνίες αρκετά σημαντικές ώστε να αποκτήσουν μια κάποια αίσθηση ευρωπαϊκής ταύτισης, αν όχι ταυτότητας. Οι επιστήμες, η λογοτεχνία, οι πλαστικές τέχνες, η αρχιτεκτονική, η έντεχνη μουσική, εν ολίγοις όλη η «ευρωπαϊκή κουλτούρα» που είναι το καύχημα των σημερινών Ευρωπαίων γινόταν κατανοητή και αντιληπτή μόνο από τους ελάχιστους αυτούς μορφωμένους, που κατά κανόνα ήταν και πλούσιοι. Πώς μπορούσε λοιπόν να διαμορφωθεί ιστορικά μια συλλογική ταυτότητα που να αφορά ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο και την πλειονότητα των κατοίκων της; Και τι προβλήματα μας δημιουργεί αυτή η μονομέρεια; Θα χρειασθεί να επανέλθουμε.

Ο κ. Γεώργιος Β. Δερτιλής είναι καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.



Γνώμες περισσότερες ειδήσεις

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

 
 
σχόλια (0)
 
 
απομένουν 700 χαρακτήρες
Τα πεδία που είναι σημειωμένα με * είναι υποχρεωτικά
 
Τα μηνύματα που δημοσιεύονται στο χώρο αυτό εκφράζουν τις απόψεις των αποστολέων τους. Το ΒΗΜΑ δεν υιοθετεί καθ’ οιονδήποτε τρόπο τις απόψεις αυτές. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει την γνώμη του, όποια και να είναι αυτή. Δεν δημοσιεύονται συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και όσα είναι γραμμένα με κεφαλαία γράμματα. Τέτοια μηνύματα θα διαγράφονται όποτε εντοπίζονται.