«Οι φόβοι ενός αιώνα» της Ρένας Σταυρίδη-Πατρικίου, που πρόσφατα κυκλοφόρησαν στις εκδόσεις Μεταίχμιο, αποτελούν, όπως έγραφα την περασμένη Κυριακή, εγχειρίδιο ιστορικής γνώσης και αυτογνωσίας. Η αξία του εντοπίζεται καταρχήν στο προβληματικό επίπεδο ονοματοθεσίας και ορισμού της επιστήμης που ασκεί και υπηρετεί. Η οποία για πρώτη φορά εξονομάστηκε από τον Ηρόδοτο στο προοίμιο του ιδρυτικού έργου του ως ιστορίης απόδεξις.

Δίλεξο αινιγματικό και στην εποχή που γράφηκε, παραμένει δυσερμήνευτο και δυσμετάφραστο έως τις μέρες μας. Περιορίζομαι σε δύο μόνον παρατηρήσεις: η λέξη ιστορίη (αφηρημένο παράγωγο του ρήματος οίδα, που πάει να πει: βλέπω και γνωρίζω κάτι εξ επαφής, με τη μέθοδο της αυτοψίας ή έστω της αυτηκοΐας) εννοεί την εντατική προσήλωση και έρευνα· όσο για την απόδεξιν, εκφράζει την επίμονη άσκηση του ρήματος δείκνυμι, με την οποία φανερώνεται στους άλλους αυτό που ο ιστορικός είδε, ερεύνησε, έμαθε, και αναλαμβάνει τώρα να διηγηθεί. Με τους ιδρυτικούς αυτούς όρους ο Ηρόδοτος εντοπίζει και διακρίνει εξαρχής δύο πράγματα και δύο πράξεις: την ιστορία (τα γενόμενα εξ ανθρώπων) από την ιστοριογραφία (την απόδεξίν τους). Πρόκειται για θεμελιακό αξίωμα, το οποίο η Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου το περιφρουρεί και το υπερασπίζεται στο βιβλίο της, ανυποχώρητη σε όσους, σκοπίμως ή ασκόπως, το νοθεύουν και το υπονομεύουν. Αυτή είναι ίσως η βασικότερη, έμπρακτη αρετή των «Φόβων ενός αιώνα», με την οποία διασώζεται η τιμή της ιστορικής επιστήμης αλλά και της αμφίβολης εξ ορισμού πραγματικότητας.

Στις συντακτικές εξάλλου αρετές του βιβλίου ανήκει η στοχαστική ανταπόκριση που υπάρχει ανάμεσα στην Εισαγωγή του (σ. 13-23) και στο επιλογικό Κεφάλαιο ΙΑ´, που τιτλοφορείται «Ο ιστορικός: οι περιπέτειες του όρου και της ιδιότητας». Η Εισαγωγή λειτουργεί ως θεματικό και μεθοδολογικό πρόγραμμα της προκείμενης μελέτης· ο Επίλογος επέχει θέση συμπερασματικού απολογισμού. Η αμοιβαιότητα αυτή αρχής και τέλους εξειδικεύεται εφεξής.

Στην Εισαγωγή προκαταβάλλονται τόσο οι συνθήκες που ευνοούν την εμφάνιση φοβικών δράσεων και αντιδράσεων όσο και το ιδεολογικό (συχνά ιδεοληπτικό) στίγμα τους. Τις συνθήκες αυτές αποκρυπτογραφούν τρεις τουλάχιστον προτάσεις, που αποσπασματικά εδώ παραφράζονται: α) Η νεοελληνική κοινωνία βάδισε στη διάρκεια του 19ου αιώνα προς την αφομοίωση και την καθιέρωση των ομογενοποιητικών εκείνων στοιχείων που εξασφάλιζαν τη συνείδηση της εθνικής ενότητας. β) Κάθε ενδιάμεση μεταβολή της συλλογικής ζωής δημιουργούσε βαθιά αναταραχή· ακόμα και οι εθνικές επιτυχίες, αντί να καθησυχάζουν τη νεοελληνική κοινωνία, της γεννούσαν νέους φόβους - οι νεωτερισμοί και οι αλλαγές βιώνονταν ως πιθανοί κίνδυνοι. γ) Η πολλαπλή αρρυθμία της δημόσιας ζωής κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα ευνόησε την ανάδειξη ανθεκτικών φόβων, που εφεξής συντηρήθηκαν ως έμμονη αντίσταση στον επιχειρούμενο εκσυγχρονισμό και εξευρωπαϊσμό.

Το ιδεολογικό στίγμα των επί μέρους φόβων αφορά κυρίως: στην αμετακίνητη γλώσσα, στην αμετάθετη πίστη, στην αδιάβλητη εθνικοφροσύνη και στην ιστορική συνέχεια, που διακρίνει την ευρωπαϊκή Δύση από την ορθόδοξη Ανατολή. Η εισβολή εξάλλου του σοσιαλιστικού διεθνισμού, ιδιαίτερα στον Μεσοπόλεμο, ενίσχυσε τον ξενήλατο εθνικισμό και την ιδεοληψία της εθνικής αυτάρκειας.

Στο επιλογικό Κεφάλαιο απολογίζονται οι κυριότερες συνέπειες από τη σύγκρουση φοβικού συντηρητισμού και εκσυγχρονιστικού νεωτερισμού στην ανέλιξη των ιστορικών σπουδών και της μορφής του ιστορικού από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και τα χρόνια της αντιπολίτευσης. Η κυριότερη μεταβολή, στην οποία συνέβαλαν οι μαρξιστικές ιδέες, αναγνωρίζεται στη μεσοπολεμική τροπή της εθνικής ιστορίας σε κοινωνική ιστορία, με τα συμβολικά ονόματα και έργα του Παπαρρηγόπουλου και του Κορδάτου. Οι τύχες της ιστορίας, της ιστοριογραφίας και των ιστορικών αλλάζουν στη δεκαετία του '60, προπάντων μετά τη μεταπολίτευση, επηρεασμένες από τη γαλλόφωνη νεωτερική σχολή και διανόηση. Ο τίτλος και ο ρόλος του επιστήμονα ιστορικού τώρα για πρώτη φορά κατοχυρώνονται, συνάμα όμως εμφανίζεται μια νέα αγκύλωση: «όπως κάποτε κανείς δεν ήταν ιστορικός, τώρα όλοι είναι ιστορικοί».

Το τελικό συμπέρασμα της νηφάλιας αυτής μελέτης αποτυπώνεται επιγραμματικά τόσο στην Εισαγωγή όσο και στο επιλογικό Κεφάλαιο. Αντιγράφω: «Η ελληνική κοινωνία έζησε πολλές δεκαετίες με τον φόβο της Ιστορίας, μη μπορώντας, ίσως και μη θέλοντας, να αντιληφθεί πως μόνο η γνώση της Ιστορίας μπορεί να μας απαλλάξει από τους φόβους». «Ενας από τους μεγάλους φόβους της ελληνικής κοινωνίας κατά τον 20ό αιώνα ήταν ο φόβος της Ιστορίας». Ο φόβος της Ιστορίας και ο φόβος της ελευθερίας: ερμηνευτική εξίσωση που αναδεικνύεται με θαρραλέα ενάργεια στο πολύτιμο βιβλίο της Ρένας Σταυρίδη-Πατρικίου.