Μεσοκαλόκαιρο κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ «Οι φόβοι ενός αιώνα» της Ρένας Σαυρίδη-Πατρικίου· έργο επιστημονικής και διδακτικής ωριμότητας, που ελπίζω να μη το πνίξουν τα φεστιβαλικά και ολυμπιακά μας απόνερα. Η καταλυτική του πάντως σημασία για την ιστορική μας γνώση και αυτογνωσία προφαίνεται ήδη στον ευρηματικό του τίτλο, στη διεγερτική του Εισαγωγή και στα έντεκα συστηματικά κεφάλαια. Από τη λιτή εξάλλου αυτοσύσταση, αποτυπωμένη στο αφτί του εξωφύλλου, υπογραμμίζονται εδώ: το τρίγωνο των πτυχιακών και μεταπτυχιακών σπουδών (νομικές και πολιτικές επιστήμες - νεότερη και σύγχρονη ιστορία)· η διδασκαλία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και στην Ecole des Hautes Etudes en Siences Sociales (Παρίσι)· τα τέσσερα βιβλία (το ένα γαλλόφωνο), στη βάση των οποίων υπόκειται η θεμελιακή μελέτη «Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα», προσηλωμένη στο έργο του Γ. Σκληρού (Ερμής 1976).

Μία από τις σπάνιες αρετές των «Φόβων ενός αιώνα» είναι ότι προκαλούν στον αναγνώστη και προσωπικότερους συνειρμούς, ανάλογους με τη δική του, ιδωτική και δημόσια, περιπέτεια. Σε δύο τέτοιους συνειρμούς επιμένει το σημερινό μονοτονικό, αναβάλλοντας για την άλλη Κυριακή τις όποιες επίκεντρες εκτιμήσεις. Για πρόγευση πάντως προκαταβάλλονται οι επίτιτλοι τριών κεφαλαίων, που αντιστοιχούν στα τρία μέρη του βιβλίου, τα οποία σαφώς διακρίνονται χωρίς εμφανώς να δηλώνονται. Το Κεφάλαιο Α' επιγράφεται «Η πορεία προς τη νεωτερικότητα και η γένεση των φόβων». Το Κεφάλαιο Ζ' τιτλοφορείται «Μετά τους βαλκανικούς πολέμους· ο φόβος των νέων συνθηκών». Το Κεφάλαιο Θ' αφιερώνεται στον «Μαρξισμό και τον φόβο της Ιστορίας». Υποθέτω ότι και μόνον οι προκείμενοι επίτιτλοι ευνοούν την αναγνωστική προσήλωση και την πολυκριτική εκτίμηση του βιβλίου της Ρένας Σταυρίδη-Πατρικίου.

Επεται ο λόγος για δύο συνειρμούς, που και οι δύο αφορμώνται από τον ευρηματικό τίτλο του συναρπαστικού αυτού τόμου των 310 σελίδων. Ο πρώτος, ιλιαδικής καταγωγής, είναι δαιμονολογικός. Συγκεκριμένα: στην πρώτη και πρότυπη μάχη, που εγκαινιάζει παραδειγματικά τη βίαιη σύγκρουση Αχαιών και Τρώων στο πλαίσιο του ιλιαδικού πολέμου (ραψωδία Δ', 422-544), συμμετέχουν όχι μόνον αντίπαλοι θεοί (ο Αρης και η Αθηνά) αλλά και διάμεσοι δαίμονες: ο Δείμος, ο Φόβος και η Ερις (πρόκειται για τα ευρωπαϊκά γενέθλια του φόβου). Αντιγράφω τη μετάφραση από του οικείους στίχους: Αυτούς ο Αρης του ξεσήκωνε, τους άλλους η Παλλάδα, / με τη λάμψη των ματιών της, και τους αντάμωναν / ο Δείμος που φοβίζει, ο Φόβος που φοβάται / και μ' άπληστη την όρεξή της η Ερις.

Συντομογραφικό κατ' ανάγκην σχόλιο. Ο δαιμονικός Φόβος συστήνεται εδώ ως το παθητικό δίδυμο του ενεργητικού Δείμου: αν ο Δείμος γεννά το φοβικό δέος, ο Φόβος μεταβάλλει τη φοβική επίθεση σε φοβική άμυνα, συνήθως με τη μέθοδο της φυγής. Το πιο πρόσφορο πεδίο της φοβικής δράσης και αντίδρασης είναι η πολεμική σύγκρουση, γενικότερα η διαμάχη, που την υποκινεί, τη στηρίζει και τη μεγεθύνει η Ερις. Που πάει να πει: ο φόβος δεν είναι αυτόνομος· ενέχεται σ' αυτόν κάποιος που τον υποκινεί και ένας τρίτος, που τον τροφοδοτεί και τον εξογκώνει.

Ο δεύτερος συνειρμός ελέγχεται εν μέρει αυτοβιογραφικός. Τον Δεκέμβριο του χουντικού έτους 1971 κυκλοφόρησε (με επιμέλεια και εισαγωγή δική μου) από τις εκδόσεις Παπαζήση, ένας τόμος με δεκατέσσερα δοκίμια (δικά μας και ξένα), μοιρασμένα σε τρία έντιτλα μέρη: Γλώσσα και ανθρωπισμός· Παιδεία και ανθρωπισμός· Ιστορία και ανθρωπισμός. Τίτλος του βιβλίου (το κόκκινο εξώφυλλο σχεδιασμένο δια χειρός Μίμη Κοκκινίδη): Ο φόβος της Ελευθερίας, που αντιστοιχεί στο τελευταίο μεταφρασμένο κείμενο του τόμου. Η άψογη και θαρραλέα μετάφραση ανήκει στην αλησμόνητη Αλκη Κυριακίδου Νέστορος, μεταφέροντας στη γλώσσα μας το ομότιτλο συμπερασματικό κεφάλαιο από το θεμελιακό βιβλίο του Ε.R. Dodds «The Greeks and the Irrational» (1951) - ακέραιο το βιβλίο μεταφράστηκε αργότερα (1978) από τον Γιώργη Γιατρομανωλάκη με τον ελληνόφωνο τίτλο «Οι Ελληνες και το παράλογο» και κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καρδαμίτσα.

Ο χώρος δεν επιτρέπει, αυτονόητα εν πολλοίς σχόλια, για την αναγνωρισμένη εγκυρότητα του σοφού (απίστευτα σεμνού) άγγλου φιλολόγου, και για τη διεθνή απήχηση του συγκεκριμένου του έργου. Η απόσταξη του οποίου θα μπορούσε ίσως να συμπυκνωθεί στην επόμενη πρόταση: Ο φόβος της ελευθερίας προκύπτει και προφαίνεται όταν και όπου περισσεύει το ανεκτό στοιχείο του παραλόγου στο σώμα του Λόγου, οπότε το παράλογο λειτουργεί σαν διαλυτικό εκτόπλασμα.

Εχω την αίσθηση ότι σ' αυτόν τον ενικό, ριζικό φόβο της ελευθερίας, ανάγονται οι μερικοί, ενδιάθετοι φόβοι ενός αιώνα, τους οποίους αποκαλύπτει η μελέτη της Ρένας Σταυρίδη-Πατρικίου με θαρραλέα νηφαλιότητα, επιμένοντας στα ανομολόγητα κατά κανόνα αίτιά τους και στους φενακισμένους συνήθως στόχους τους. Περί αυτού όμως την άλλη, φθινοπωρινή πια, Κυριακή.