Ως η δεύτερη μεγαλύτερη τραπεζική κρίση των τελευταίων 100 χρόνων εξελίσσεται η πρόσφατη χρηματοοικονομική αναταραχή, η οποία, αν και άρχισε με κακούς υπολογισμούς σε «στοιχήματα» σε χρεόγραφα υποστηριζόμενα από στεγαστικά δάνεια υψηλού ρίσκου (subprime) στις ΗΠΑ, στη συνέχεια συνέβαλε στον περιορισμό της ρευστότητας μεταξύ τραπεζών και φαίνεται ότι τώρα λαμβάνει παγκόσμιες διαστάσεις, καθώς η κρίση αξιοπιστίας κυριαρχεί. Σύμφωνα με στοιχεία του ΔΝΤ και με προβλέψεις της UBS, το κόστος της παρούσας τραπεζικής κρίσης ως ποσοστό του ΑΕΠ (4,4%) θα είναι το δεύτερο υψηλότερο της περιόδου, υστερώντας μόνο της ιαπωνικής τραπεζικής κρίσης (13% του ΑΕΠ, 1990-1999).

Από μια ενδελεχή εξέταση τεσσάρων κρίσεων του παρελθόντος - τη Μεγάλη Υφεση του '30, την τραπεζική κρίση αποταμίευσης και δανείων του 1986-1995, τη σουηδική τραπεζική κρίση του 1992-1993 και την ιαπωνική τραπεζική κρίση του 1990-1999 - τα δεδομένα δείχνουν ότι υπάρχουν αρκετά κοινά στοιχεία με την τρέχουσα καθώς, π.χ., ο κοινός παρανομαστής των εξελίξεων ήταν η κατάρρευση των συνθηκών στις αγορές ακινήτων.

* Η ιστορία επαναλαμβάνεται

Η ιστορική εμπειρία δεικνύει ότι τα λάθη επαναλαμβάνονται και, όπως δείχνουν τα πράγματα, δύσκολα θα βγούμε από τον σημερινό φαύλο κύκλο χωρίς κυβερνητικές παρεμβάσεις, όπως εξάλλου συνέβη και στο παρελθόν μόλις έγινε προφανές ότι ο ιδιωτικός τομέας ή οι αγορές δεν επαρκούσαν για να δώσουν λύση στα συστημικά τραπεζικά προβλήματα. Σε όλες τις κρίσεις παρατηρήθηκαν κακές τραπεζικές πρακτικές στους τομείς των χορηγήσεων δανείων, με το τραπεζικό ρίσκο να αυξάνει υπερβολικά, η διαχείριση των κινδύνων ήταν φτωχή, ενώ οι τράπεζες εστίασαν στην αύξηση του μεριδίου αγοράς τους και όχι στην αποδοτικότητα των κεφαλαίων τους. Το φτωχό σύστημα αποτίμησης χρηματοοικονομικών κινδύνων, οι κακοί συνδυασμοί της ωριμότητας των δανείων, αλλά και οι ριψοκίνδυνες χορηγήσεις, η φτωχή διαφάνεια και οι πρακτικές ελέγχου ενέτειναν τα προβλήματα.

Η σημερινή κατάσταση περιπλέκεται πάντως περισσότερο, καθώς τα πιστωτικά παράγωγα σκιαγραφούν μια εξαιρετικά δυσμενή εικόνα, προεξοφλώντας το υψηλότερο ιστορικά ποσοστό εταιρικών χρεοκοπιών, κάτι που αποδίδεται στη βίαιη απομόχλευση των επενδυτικών χαρτοφυλακίων που αποεπενδύουν σε τιμές σαφώς πιεσμένες. Αυτή η νέα μορφή πίστωσης μέσω αυτού που αποκαλείται «μόχλευση» (τα αντισταθμιστικά ταμεία - hedge funds - δανείστηκαν, π.χ., τριπλάσια του ενεργητικού τους κεφάλαια, ενώ η ίδια κατάσταση υπάρχει και σε άλλες κατηγορίες επενδυτικών προϊόντων) αυξάνει σήμερα τους κινδύνους για το τραπεζικό σύστημα, περιορίζει τη διαφάνεια και διασπείρει τους κινδύνους σε μεγαλύτερες γεωγραφικές περιοχές. Οπως και στο παρελθόν, σοβαρό πλήγμα αναμένεται ότι θα δεχθεί το παρόν σύστημα αποτίμησης χρηματοοικονομικών κινδύνων, ενώ η άμεση ανάληψη δράσης εκ μέρους των κυβερνήσεων ως εγγυτήτων θεωρείται απαραίτητη για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης.

* Τα έκτακτα μέτρα «σώζουν»

Η ιστορία δείχνει ότι οι αγορές ανταποκρίθηκαν θετικά όταν οι κυβερνήσεις προχώρησαν στην ανάληψη εκτάκτων μέτρων, αφού βέβαια προηγουμένως βίωσαν μια παρατεταμένη πτώση. Το σχέδιο διάσωσης ύψους 300 δισ. δολ. του γερουσιαστή Barney Frank (στις 13 Μαρτίου 2008) θεωρείται από τις αγορές βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, αλλά δείχνει να καθυστερεί, καθώς δεν αναμένεται να πάρει έγκριση ως τουλάχιστον τα μέσα του Οκτωβρίου του 2008, με αποτέλεσμα αν δεν γίνουν κάποιες κινήσεις από τη Fed και την κυβέρνηση των ΗΠΑ ως τότε να είναι πολύ αργά.

Ετσι, ωσότου παρθούν κάποια μέτρα, οι ανησυχίες και η κρίση εμπιστοσύνης στις αγορές πιθανώς θα εμμείνουν. Οταν, όμως, οι πολιτικοί βρουν μια μόνιμη λύση, οι τραπεζικές μετοχές παγκοσμίως αναμένεται να σημειώσουν ράλι, αλλά ως τότε ο κλάδος αναμένεται να περάσει δύσκολες ώρες, ενώ η μεταβλητότητα θα παραμείνει χαρακτηριστικό των μετοχικών αγορών ωσότου οι συνθήκες επιτρέψουν ένα διατηρήσιμο «γύρισμα» των μετοχών.

Με την πιστωτική κρίση να διαχέεται, τα παράγωγα να προεξοφλούν εταιρικές χρεοκοπίες, τα διατραπεζικά επιτόκια να προσεγγίζουν επίπεδα μεγάλης κρίσης, την αξιοπιστία του συστήματος να υποχωρεί και τις τράπεζες να απαιτούν μεγαλύτερες εγγυήσεις, το εκρηκτικό κοκτέιλ της κρίσης δείχνει να διατηρεί πάντως τους φόβους των αγορών, σε μια στιγμή που η βίαιη απομόχλευση των επενδυτικών χαρτοφυλακίων συνεχίζεται. Ετσι τα χρηματιστήρια παγκοσμίως είδαν την αξία τους να υποχωρεί από το υψηλό των 60 τρισ. δολ. τον περασμένο Οκτώβριο περίπου στα 50 τρισ. δολ. σήμερα, ενώ και οι ελληνικές μετοχές χάνουν 54 δισ. ευρώ το ίδιο διάστημα. Στο ΧΑ η πτώση των τιμών εντάθηκε και από τις πωλήσεις των hedge funds που αποτελούν το 40% των ξένων που δραστηριοποιούνται στην ελληνική αγορά, στο πλαίσιο της αναγκαστικής ορισμένες φορές απομόχλευσης των χαρτοφυλακίων τους.

Οι πωλήσεις δεν έχουν να κάνουν με τα θεμελιώδη μεγέθη των εταιρειών, αλλά κινούνται στο πλαίσιο της περιορισμένης διεθνούς αξιοπιστίας και του γεγονότος ότι οι πωλητές σαφώς υπερβαίνουν αυτούς που είναι διατεθειμένοι να πάρουν εκ νέου θέσεις στις ελληνικές μετοχές.

Η διατηρήσιμη άνοδος, απαιτεί μια μεταστροφή της τάσης των αρνητικών οικονομικών στοιχείων και σίγουρα λύση του πιστωτικού προβλήματος το οποίο ταλανίζει τις οικονομίες, ώστε να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη. Η κρίση θα λήξει όταν σταθεροποιηθούν οι τιμές κατοικιών και μαζί τους η αξία των ακινήτων που έχουν χρησιμοποιηθεί ως εχέγγυο για στεγαστικά δάνεια, εκτίμησε ο πρώην πρόεδρος της Fed.

Καθώς η ύφεση θεωρείται δεδομένη και απλώς οι αγορές αναρωτιούνται για το βάθος και τη διάρκειά της, οι οικονομολόγοι αναμένουν τώρα ότι η ομοσπονδιακή τράπεζα των ΗΠΑ θα μειώσει τα επιτόκια του δολαρίου στο 1,5%-1% ως το τρίτο τρίμηνο του 2008, η ΕΚΤ και η Τράπεζα της Αγγλίας θα μειώσουν τα επιτόκια του ευρώ στο 3% και τα επιτόκια της στερλίνας στο 3,75% ως τις αρχές του 2009, με την κεντρική τράπεζα της Ιαπωνίας να διατηρεί το ίδιο διάστημα ουδέτερη στάση.

Δεν τα βλέπουν όμως όλοι μαύρα: π.χ., αναλυτής της Lehman Brothers θεωρεί ότι η ανάκαμψη των χρηματιστηρίων βρίσκεται πολύ κοντά, αφού οι σημερινοί φόβοι περί συστημικών προβλημάτων θα αποτελέσουν το αποκορύφωμα της κρίσης, ενώ αναλυτής της UBS προβλέπει πως οι μετοχικές αγορές είναι έτοιμες για ράλι. Αυτό που είναι σίγουρο, όμως, είναι ότι όταν η ομαλότητα επανέλθει το «γύρισμα» των μετοχών θα δώσει και πάλι σημαντικά κέρδη. Από το 1929, εξάλλου, σε 19 μακροχρόνια πτωτικές περιόδους οι μετοχές υποχώρησαν κατά μέσον όρο 35,21% για να ανακάμψουν με κέρδη κατά μέσον όρο 42,49%, όταν όμως οι μετοχές είχαν βρει προηγουμένως τον «πάτο του βαρελιού».
Οι τράπεζες, η οικονομία και τα διδάγματα της ιστορίας

Με κοινό παρονομαστή την κατάρρευση και της αγοράς ακινήτων, τέσσερις τραπεζικές κρίσεις του παρελθόντος έρχονται ενδεχομένως ως ένα μάθημα ιστορίας να σκιαγραφήσουν τις πιθανές εξελίξεις της τρέχουσας κρίσης που ταλανίζει τις αγορές και τις οικονομίες:

* Η Μεγάλη Υφεση που χτύπησε τις ΗΠΑ το 1929 και διάρκεσε ως το 1939 αρχικώς συνδέθηκε με το «κραχ» του χρηματιστηρίου στις 29 Οκτωβρίου 1929 (γνωστή ως «η μαύρη Τρίτη»), παίρνοντας στη συνέχεια παγκόσμια διάσταση, καθώς η ανεργία ξεπέρασε το 30% στον βιομηχανικό κόσμο, ενώ οι τιμές των αγροτικών προϊόντων σημείωσαν πτώση 40%-60% με αποτέλεσμα να υποφέρουν και οι αγροτικές περιοχές. Καθώς τα πάντα κατέρρεαν, μεταξύ 1929 και 1933 ο αριθμός των τραπεζών μειώθηκε κατά ένα τρίτο, από 24.633 σε 15.015. Δύο εταιρείες (HOLC και RFC) που δημιουργήθηκαν μεταξύ 1932 και 1933 από την αμερικανική κυβέρνηση προσπάθησαν να μεταβάλουν το κλίμα.

Από την άνοιξη του 1933 τα κυβερνητικά μέτρα βοήθησαν στη σταθεροποίηση της αγοράς ακινήτων, καθώς μεταξύ του 1933 και του 1936 χορηγήθηκαν μακροπρόθεσμα ενυπόθηκα δάνεια σε περίπου 1 εκατ. ιδιοκτήτες κατοικιών οι οποίοι αντιμετώπιζαν το φάσμα της απώλειας της ιδιοκτησίας τους (με βάση τα σημερινά δεδομένα η ρύθμιση του '30 θα αφορούσε 2,5 εκατ. ιδιοκτήτες κατοικιών), σώζοντας τελικά 800.000 πολίτες από το να χάσουν το σπίτι τους. Μεταξύ 1933 και 1935 η RFC τοποθέτησε περισσότερο από 1,1 δισ. δολ. σε επιλεγμένες τράπεζες, ποσόν που αντιστοιχούσε στο 31% της συνολικής λογιστικής τους αξίας (3,6 δισ. δολ.) ή στο 2% του ΑΕΠ του 1935. Μέσα σε έξι μήνες από την ανακοίνωση του σχεδίου διάσωσης των μικροϊδιοκτητών και των εγγυητριών τραπεζών του προέδρου Ρούζβελτ μέσω του τραπεζικού νόμου έκτακτης ανάγκης του Μαρτίου 1933, ο δείκτης S&Ρ-500 των ΗΠΑ σημείωσε άνοδο 66% και στη συνέχεια σχεδόν διπλασιάστηκε.

* Η κρίση αποταμίευσης και δανείων του 1986-1995 οδήγησε σε απώλειες 175-200 δισ. δολ. ή του 3% του ΑΕΠ των ΗΠΑ, με την κυβέρνηση να προσπαθεί να διασώσει 500 ομίλους που αντιμετώπιζαν το φάσμα της χρεοκοπίας εξαιτίας άστοχων δανείων στην αγορά ακινήτων. Στα τέλη της 10ετίας του '80 η «φούσκα» στα ακίνητα εξερράγη, εν μέρει και ως απόρροια της τότε φορολογικής μεταρρύθμισης που αφαίρεσε τα κίνητρα για επενδύσεις ακίνητης περιουσίας. Και σε αυτή την περίπτωση κυβερνητικές παρεμβάσεις (RTC) βοήθησαν στην ομαλοποίηση της αγοράς, αποτρέποντας τη μετάδοση της ασθένειας στις εμπορικές τράπεζες. Οι τραπεζικές εργασίες υποχώρησαν πάντως τότε κατά 25%, ενώ οι μετοχές τους διακινούνταν στα επίπεδα της λογιστικής τους αξίας. Το 1995, με το τέλος της κρίσης, οι μετοχές των τραπεζών σημείωσαν άνοδο κατά 68%.

* Ο περιορισμός των ελέγχων της πιστωτικής αγοράς ήδη από το 1985 χαλάρωσε τους νομισματικούς όρους διεθνώς και υποκίνησε μια σημαντική άνοδο στις χορηγήσεις στη Σουηδία που έφθασαν στο 135% του ΑΕΠ (από το 85% του ΑΕΠ) μέσα σε μία πενταετία, εκτοξεύοντας και τις τιμές των ακινήτων, οι οποίες ευνοήθηκαν και από ένα νέο φορολογικό σύστημα. Μία σειρά εξελίξεων (δημοσιονομικά, βραχυπρόθεσμο χρέος, νομισματική πολιτική, κρίση του ΜΣΙ - Μηχανισμός Συναλλαγματικών Ισοτιμιών) οδήγησαν στο σπάσιμο της «φούσκας» των τιμών των ακινήτων, με συνέπεια οι πτωχεύσεις και οι πιστωτικές απώλειες να φθάσουν στο 12% του ΑΕΠ.

Κυβερνητικές παρεμβάσεις τον Σεπτέμβριο του 1992 και σε αυτήν την περίπτωση διάσωσαν το τραπεζικό σύστημα. Το σουηδικό Κοινοβούλιο ψήφισε έναν νόμο που περιλάμβανε μια βοήθεια 14 δισ. δολ. και μέτρα διάσωσης της Nordbanken (ανήκει τώρα στη Nordea) η οποία κατέρρεε. Οι συνολικές δαπάνες για τις τράπεζες ήταν τελικά 9,2 δισ. δολ. ή περίπου το 3,6% του ΑΕΠ της χώρας. Η δράση των σουηδικών αρχών οδήγησε μέσα σε έξι μήνες τον σουηδικό τραπεζικό δείκτη σε κέρδη 109%, ενώ ένα έτος αργότερα η άνοδος ξεπέρασε το 400%.

* Το σκάσιμο της «φούσκας» των μετοχών στην Ιαπωνία στο τέλος της δεκαετίας του '80 κατέληξε σε μια πραγματική συστημική κρίση το 1997. Μια παρατεταμένη περίοδος αποπληθωρισμού και ισχνής οικονομικής ανάπτυξης κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '90 οδήγησε σε εταιρικές πτωχεύσεις και σε αύξηση των οικονομικών κινδύνων, καθώς το ρυθμιστικό πλαίσιο ήταν αδύναμο. Απαιτήθηκαν πάνω από 15 χρόνια για να σταθεροποιηθεί το ιαπωνικό τραπεζικό σύστημα με κόστος 600 δολ. ή περίπου το 13% του ΑΕΠ της χώρας, ενώ καταλύτης των εξελίξεων ήταν και στην περίπτωση αυτή η νομοθετική ρύθμιση του Οκτωβρίου του 1998, με την οποία το κράτος ξόδεψε τελικά 500 δισ. δολ. δημόσιο χρήμα για να βελτιώσει την εμπιστοσύνη στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η αντίδραση της αγοράς στο σχέδιο τραπεζικής διάσωσης ήταν θετική, με τον ιαπωνικό τραπεζικό δείκτη να σημειώνει κέρδη 20% σε τρεις μήνες, 63% σε έξι μήνες και 88% σε 12 μήνες.