Η Σάντι Γκατίριαν, μια νέα ιρανή φωτογράφος, προκαλεί με τα πορτρέτα της σε άσπρο μαύρο

Η νεαρή κοπέλα στη φωτογραφία δίπλα, με τα έντονα χαρακτηριστικά του προσώπου, η οποία κοιτάζει γεμάτη αυτοπεποίθηση τον φωτογραφικό φακό, «προκαλεί» με το βλέμμα της αλλά και με το φορητό κασετόφωνο στον ώμο τον παρατηρητή. Είναι μια πρόκληση και ένα κάλεσμα για περισυλλογή και ανίχνευση μιας «αλήθειας», κρυμμένης κάτω από ένα πέπλο όμοιο με αυτό το αραχνοΰφαντο που σκεπάζει το κεφάλι της. Η κοπέλα του πορτρέτου είναι Ιρανή. Η αλήθεια που ίσως κρύβεται κάτω από το λευκό μαντίλι είναι ότι μετά την επιτυχία της θρησκευτικής επανάστασης του 1979 και την άνοδο του ισλαμισμού, η σημερινή γενιά των Ιρανών ­ αυτή που γεννήθηκε μετά το 1979 ­ προσπαθεί να συνδυάσει, όπως λένε οι ειδήμονες, τόσο τα στοιχεία της θρησκευτικής παράδοσης όσο και τα στοιχεία του δυτικού πολιτισμού.

Το παραπάνω πορτρέτο είναι ένα μόνο δείγμα της δουλειάς της Σάντι Γκατίριαν, η οποία εξέθεσε πρόσφατα φωτογραφίες της στο Leighton House Museum στο Λονδίνο. Στην έκθεση με τίτλο «Η κληρονομιά: Σύγχρονοι φωτογράφοι και ζωγράφοι από το Ιράν» νεαροί καλλιτέχνες είχαν τη δυνατότητα μέσα από τη δουλειά τους να προσεγγίσουν το δυτικοευρωπαϊκό κοινό. Η Γκατίριαν είναι 25 ετών και αποφοίτησε το 1998 από το Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης. Ως φοιτήτρια εργάστηκε στο Μουσείο Φωτογραφίας της ιρανικής πρωτεύουσας, όπου ήλθε σε επαφή και επηρεάστηκε από την περίφημη συλλογή φωτογραφιών της δυναστείας των Κατζάρ. Η εν λόγω δυναστεία ­ κατά τη διάρκεια της οποίας οι τέχνες και τα γράμματα γνώρισαν μεγάλη άνθηση ­ βασίλευσε από το 1796 ως το 1896 και χαρακτηρίζεται από τους ιστορικούς η εποχή της αναγέννησης στο Ιράν.

Στα πορτρέτα της η Γκατίριαν χρησιμοποιεί το ίδιο σκηνικό με αυτό των παλαιών φωτογραφιών των Κατζάρ. Τα πρόσωπα, γνωστοί και φίλοι της φωτογράφου, «τοποθετούνται» μπροστά σε περίτεχνα διακοσμημένους εσωτερικούς χώρους με βαριές κουρτίνες και πολύτιμα περσικά χαλιά. Το ανατρεπτικό στοιχείο στα «σκηνοθετημένα» αυτά πορτρέτα είναι ότι συνδυάζονται οι παραδοσιακές ενδυμασίες με στοιχεία του δυτικού κόσμου: οι μαυροφορεμένες φιγούρες με τα τσαντόρ «φιγουράρουν» δίπλα σε ποδήλατα, ηλεκτρικές σκούπες ακόμη και με μεταλλικό κουτί της Pepsi Cola ανά χείρας.

«Οι αντιδράσεις του κοινού με εξέπληξαν. Οι άνθρωποι πιστεύουν ακόμη ότι κυκλοφορούμε με αυτές τις παραδοσιακές ενδυμασίες. Η σημερινή γενιά όμως ντύνεται με Levi's ακόμη και αν κρύβει τα μπλου τζιν κάτω από τα παλτό. Στην εποχή της μητέρας μου επειδή το τσαντόρ ήταν υποχρεωτικό αποτελούσε μία μορφή καταπίεσης. Σήμερα όμως η νέα γενιά θεωρεί το τσαντόρ κάτι πολύ φυσιολογικό» δήλωσε η νεαρή φωτογράφος.

Η νέα γενιά των Ιρανών ως φαίνεται είναι εγκλωβισμένη ανάμεσα στη θρησκευτική παράδοση και στις συνταρακτικές αλλαγές της σύγχρονης εποχής. Στις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές οι μεταρρυθμιστές πέτυχαν μία συντριπτική νίκη έναντι των σκληροπυρηνικών του θεοκρατικού κράτους. Οι τελευταίοι όμως δεν παραδίδουν τα όπλα. Εφημερίδες που στήριξαν τη μεταρρύθμιση βρέθηκαν αντιμέτωπες με επιθέσεις, συντάκτες φυλακίστηκαν και ακτιβιστές βρέθηκαν δολοφονημένοι. Τον περασμένο Απρίλιο μέσα σε μία μόνο ημέρα έκλεισαν οκτώ εφημερίδες και δύο περιοδικά στέλνοντας πολλούς νεαρούς ιρανούς φωτογράφους, μεταξύ των οποίων και την Γκατίριαν, στην ανεργία. Σε έναν πρόσφατο διαγωνισμό στην Τεχεράνη τα πορτρέτα της Γκατίριαν πήραν το πρώτο βραβείο. Δύο ημέρες αργότερα το υπουργείο Πολιτισμού και Ισλαμικής Καθοδήγησης απέρριψε τη συμμετοχή της με την αιτιολογία ότι τα πρόσωπα δεν ήταν γυναίκες αλλά άνδρες και ότι οι φωτογραφίες δίνουν την εντύπωση ότι οι γυναίκες καταπιέζονται φορώντας τα τσαντόρ.

Οι ενέργειες αυτές δεν κατάφεραν όμως να μειώσουν το ενδιαφέρον της νεαρής φωτογράφου, η οποία δήλωσε ότι θα συνεχίσει να εργάζεται και να φέρνει στο προσκήνιο τις ανισότητες που υπάρχουν ακόμη και σήμερα εις βάρος των γυναικών στην ιρανική κοινωνία.