από metereologos.gr
Δευτέρα 21 Μαΐου 2018
 
 

Μαρκ Μαζάουερ: Τα άρρητα μιας οικογένειας

Ο βρετανός ιστορικός του Πανεπιστημίου Κολούμπια συσχετίζει το παρελθόν της οικογένειάς του με την ευρωπαϊκή ιστορία του 20ού αιώνα
Μαρκ Μαζάουερ: Τα άρρητα μιας οικογένειας
Οι πρόγονοι του Μαρκ Μαζάουερ: Οι παππούδες, Μαξ και Φρούμα, ο Μπιλ και η ετεροθαλής αδελφή του, Ιρα, κόρη της Φρούμα από προηγούμενο γάμο, στο Λονδίνο γύρω στο 1936
εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

 

Μark Μazower
Οσα δεν είπες Ενα ρωσικό παρελθόν και το ταξίδι προς την πατρίδα. Φόρος τιμής

Μετάφραση Παλμύρα Ισμυρίδου
Εκδόσεις Αγρα, 2017
σελ. 440, τιμή 19,90 ευρώ

Κάπου προς το τέλος του ιδιότυπου, ελκυστικού και ξεχωριστού αυτού βιβλίου, ο Μαρκ Μαζάουερ κάνει λόγο για την «“κίνηση Μπράουν” των ανθρώπινων πλασμάτων». Εκφραση δάνεια από τη Φυσική, περιγράφει την τυχαία κίνηση στερεών σωματιδίων σε υγρά ή αέρια και αποδίδει εδώ με ποιητική ακρίβεια τις διαδρομές των ανθρώπων στον χώρο και στον χρόνο. Εχει το πλεονέκτημα να τονίζει τον παράγοντα της ανεξάρτητης μεταβλητής, του τυχαίου που με τη μορφή της ιστορικής αναγκαιότητας ανατρέπει συχνά τις ανθρώπινες απόπειρες επιβολής της βούλησης στην πραγματικότητα. Το «Οσα δεν είπες», ανασύσταση της πορείας ζωής των παππούδων και του πατέρα του βρετανού ιστορικού, είναι στο σύνολό του μια τέτοια άσκηση στην αποτύπωση της μπραουνιανής κίνησης ατόμων, ιδεών, κοινωνικών κατηγοριών.

Στην αφετηρία της αφήγησης βρίσκεται ο Μόρντχελ Μάζοβερ / Μαζάουερ, γεννημένος γύρω στο 1873 στο Γκρόντνο, μικρή πόλη στα περίχωρα της Βίλνα, σημερινό Βίλνιους της Λιθουανίας, τότε τμήμα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Ο «Μαξ», ρωσοεβραίος επαναστάτης, μέλος της σοσιαλιστικής οργάνωσης Μπουντ, εμπλέκεται στην επανάσταση του 1905, εξορίζεται στη Σιβηρία, αποδρά, εγκαθίσταται στο Λονδίνο, επιστρέφει στη Ρωσία ως αντιπρόσωπος αμερικανικής εταιρείας γραφομηχανών, γυρίζει οριστικά στη Βρετανία μετά τη Ρωσική Επανάσταση ως διευθυντής επιχείρησης που εξάγει στην Ανατολική Ευρώπη μηχανές κατασκευής μεταλλικών εξαρτημάτων. Την οικογενειακή του σχέση με τον γιο του, Μπιλ, χαρακτηρίζει η σιωπή για συγκεκριμένες περιόδους της ενήλικης ζωής του, ιδιαίτερα τη ρωσική. Επιχειρώντας να διεισδύσει στη σιωπή αυτή ο Μαρκ Μαζάουερ διερευνά το παρελθόν της ευρύτερης οικογένειας στις μνήμες, στην αλληλογραφία, στα αρχεία. Το αποτέλεσμα είναι μια συλλογική βιογραφία εμπεδωμένη στην πραγματικότητα της Ευρώπης του πρώτου μισού του 20ού αιώνα.

Ενα σημαντικό χαρακτηριστικό δεδομένο της είναι αυτό που είχε επισημάνει ο μεγάλος ιστορικός Ερικ Χόμπσμπαουμ για την «εποχή των αυτοκρατοριών»: οι ανθρώπινες μετακινήσεις. Ο Μαξ Μαζάουερ διασχίζει την Ευρώπη οριζοντίως, από τη Ρωσία ως τη Μεγάλη Βρετανία, νόμιμα και παράνομα, ως προπαγανδιστής και ως εργαζόμενος. Η εργασία, το ταξίδι, η κομματική οργάνωση συνεπάγονται σχέσεις. Ενα μέρος της σιωπής, όπως τεκμηριώνει ο συγγραφέας, οφείλεται στις περιστάσεις που οδήγησαν στην εκτός γάμου γέννηση του Αντρέ, ετεροθαλούς αδελφού του Μπιλ, καρπού της συμβίωσης με τη ρωσίδα επαναστάτρια Σοφία Κρυλένκο. Ο Αντρέ μεγαλώνει έχοντας μια αμφιταλαντευόμενη στάση έναντι του Μαξ και η πατρότητά του δεν εξακριβώνεται ποτέ αμετάκλητα, όπως ακριβώς και οι λεπτομέρειες της γνωριμίας με τη Σοφία. Ενίοτε η σιωπή υπερβαίνει τελικά τις δυνάμεις ανασύνθεσης του ιστορικού.

Σε αντίθεση με τον Μαξ, η σύζυγός του Φρούμα Τουμάρκιν, την οποία γνωρίζει στη Μόσχα και παντρεύεται το 1924 («εκείνα τα χρόνια οι άνθρωποι έπαιρναν γρήγορα τις μεγάλες αποφάσεις» επισημαίνει ο Μαζάουερ), μιλάει πολύ περισσότερο, ιδιαίτερα στην αλληλογραφία με τα αδέλφια της, άλλα από τα οποία μετά τον ρωσικό εμφύλιο παραμένουν στην ΕΣΣΔ, άλλα όχι. Η οικογένεια διακλαδώνεται σε όλη σχεδόν τη Δυτική Ευρώπη - Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία -, με αποτέλεσμα εντός της να απαντάται «όλο το φάσμα της μοίρας των Ευρωπαίων» στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.


Ατομα, οικογένεια, κοινωνία


Παρακολουθώντας τις τύχες ετεροθαλών αδελφών, θείων, εξαδέλφων, ο Μαζάουερ καταγράφει τις ασύμπτωτες τροχιές που μπορεί να λάβει η ζωή στενών συγγενών. Μέλος μιας οικογένειας που έχασε έναν αδελφό, έναν εξάδελφο και έναν γαμπρό στις σταλινικές εκκαθαρίσεις, η Νατάλια, αδελφή της Φρούμα, υπήρξε στρατιωτική γιατρός της NKVD, της σταλινικής προδρόμου της KGΒ. Το παράδοξο δεν σταματά εκεί, υπάρχει μια ανατροπή ακόμα: ερωτεύεται και παντρεύεται έναν «ζεκ», έναν κατάδικο των γκουλάγκ, τον καιρό που επιβλέπει τους κρατουμένους που εργάζονται στην κατασκευή του καναλιού Βόλγα - Ντον. Ο σύζυγος μιας άλλης αδελφής, της Νιούρα, έχει πολεμήσει τους Κόκκινους ως στρατιώτης των Λευκών στον ρωσικό εμφύλιο. Η κόρη της Φρούμα από έναν αποτυχημένο πρώτο γάμο, η Ιρα, γίνεται επιτυχημένη συγγραφέας ανάλαφρων μυθιστορημάτων, αλλά, κυρίως, για τα παιδιά της οικογένειας Μαζάουερ, μεγαλωμένα με τις υψηλές αξίες και τις ευαισθησίες της μεσαίας τάξης, ένα αρνητικό πρότυπο σικάτης καπιταλιστικής ζωής.

Το τελευταίο τμήμα του βιβλίου ολοκληρώνει το ταξίδι από τη Ρωσία του 19ου στη Μεγάλη Βρετανία του 21ου αιώνα επιστρέφοντας στο ουσιαστικό ξεκίνημά του - στις αναμνήσεις του πατέρα του Μαρκ Μαζάουερ, ο θάνατος του οποίου το 2009 σε ηλικία 84 ετών έδωσε το έναυσμα για τον αναστοχασμό όλης της οικογένειας. Ο Ουίλιαμ Τζόζεφ Μαζάουερ δίνει το στίγμα της με το όνομά του: «το Τζόζεφ ήταν το όνομα του πατέρα του Μαξ, όπως απαιτούσε η παράδοση· το Μαζάουερ δήλωνε μια οικογένεια και έναν τόπο καταγωγής· το Ουίλιαμ ήταν ένα όνομα από τη χώρα η οποία στο εξής, και μέσω του ιδίου, θα αποτελούσε μια πατρίδα», ένα όνομα-φόρος τιμής στον Σαίξπηρ. Ο γιος του ρώσου επαναστάτη θα φοιτήσει στην Οξφόρδη, θα γίνει στη νεότητά του μαχητικό μέλος του Εργατικού Κόμματος, θα σταδιοδρομήσει για τριάντα χρόνια στην εταιρεία Λέβερ Μπράδερς.

Απλώνοντας την αφήγηση σε συγγενείς, φίλους, γνωστούς, γείτονες, συναδέλφους (το κείμενο είναι γεμάτο από ομαδικές φωτογραφίες), το έργο του Μαζάουερ αποκτά επιπλέον διαστάσεις. Είναι αυτές της λονδρέζικης παροικίας των ρωσοεβραίων εξορίστων των αρχών του 20ού αιώνα, της χωροταξίας των συνοικιών του Βόρειου Λονδίνου, της διασταύρωσης των βημάτων της οικογένειας με γνωστά πρόσωπα (ο μεγάλος κοινωνιολόγος Ερνεστ Γκέλνερ, η ονομαστή αναρχική Εμμα Γκόλντμαν, ο φιλόσοφος και συγγραφέας Ολαφ Στέιπλεντον περνούν φευγαλέα από τις σελίδες), του νήματος της συνέχειας μιας σοσιαλιστικής Αριστεράς, του πολιτισμικού συνεχούς μιας ηπειρωτικής Ευρώπης που επικοινωνεί και αλληλεπιδρά γόνιμα με τη Βρετανία - αίσθησης ξένης πια στις ημέρες της διαπραγμάτευσης του Brexit. Ταυτόχρονα, ο αναγνώστης έχει την τύχη να ρίξει μια ματιά πίσω από τις κουίντες του ιστορικού στον τρόπο με τον οποίο προχωρεί η ιστορική έρευνα. Από πρόσωπο σε πρόσωπο, με αντιπαραβολή στοιχείων που αρχικά ίσως και να μοιάζουν ασύνδετα, διά του συσχετισμού χρονικών και τοπικών συμπτώσεων, προκύπτει ένα δίκτυο ανθρώπων και γεγονότων, ένα σύνολο λεπτομερειών που δεν φωτίζει μόνο τη δεδομένη αναζήτηση, αλλά συγκροτεί και το περίγραμμα του πλαισίου όπου ζουν και δρουν τα άτομα.


Το «διαγενεακό αφήγημα»


Το «Οσα δεν είπες» συνιστά εν τέλει ξεχωριστό δείγμα ενός διευρυνόμενου πεδίου «διαγενεακών απομνημονευμάτων» (intergenerational memoirs) ή «τρίτης γενεάς αφηγημάτων» (third-generation narratives) στα οποία απόγονοι επιχειρούν να εξιχνιάσουν πτυχές του παρελθόντος όσων προηγήθηκαν, με αναφορές ιδίως στις εμπειρίες του Ολοκαυτώματος και της μετανάστευσης. Πρόσφατα παραδείγματα του είδους αποτελούν το «Their Promised Land» (εκδ. Atlantic Books) του ολλανδού συγγραφέα Ιαν Μπούρουμα, μια αναδίφηση της σχέσης των εβραίων παππούδων του με τη Βρετανία, και το «An Odyssey» (εκδ. William Collins) του γνωστού στο ελληνικό κοινό αμερικανού κριτικού Ντάνιελ Μέντελσον που περιγράφει γλαφυρά την προσέγγιση με τον πατέρα του μέσω του ομηρικού έπους. Ο Μέντελσον, μάλιστα, είναι και ο συγγραφέας ενός χαρακτηριστικότερου κειμένου αυτής της κατηγορίας: πρόκειται για το παλαιότερο «Οι χαμένοι» (εκδ. Πόλις), αναζήτηση των περιστάσεων υπό τις οποίες η οικογένεια του αδελφού τού εκ μητρός παππού του δολοφονήθηκε στο Ολοκαύτωμα. Αυτό που κομίζει ο Μαρκ Μαζάουερ εδώ είναι η εξειδίκευση, η επιμέλεια και η επιδεξιότητα του ιστορικού, ενός από τους πιο εξέχοντες της γενιάς του, στο να απλώσει τον καμβά από τα σκόρπια λόγια και τις εκμυστηρεύσεις συγγενών στα απτά στοιχεία των αρχείων, αλλά και στο να χαρτογραφήσει τον κοινωνικό περίγυρό τους και να εντάξει το σύνολο στο πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο ενός αιώνα. Με τον τρόπο αυτόν το βιβλίο, εκτός από νοσταλγική επίκληση των σιωπών και του λόγου της οικογένειας του καθενός ή γοητευτική συλλογική βιογραφία, αποβαίνει υπόμνηση ενός ουμανιστικού σοσιαλισμού που έχει πλέον εκλείψει, ανασύσταση ενός ευρωπαϊκού κόσμου που ξεθωριάζει μαζί με τις γενιές που φεύγουν, δείκτης των τροπών του 20ού αιώνα, προπάντων υπόδειγμα του πώς οι άνθρωποι διαχειρίζονται διανοητικά το παρελθόν για να νοηματοδοτήσουν το παρόν τους.


ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
Βιβλία + ιδέες περισσότερες ειδήσεις

εκτύπωσημικρό μέγεθος  μεγάλο μέγεθος

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

 
 
σχόλια (3)
 
 
απομένουν 700 χαρακτήρες
Τα πεδία που είναι σημειωμένα με * είναι υποχρεωτικά
 
Τα μηνύματα που δημοσιεύονται στο χώρο αυτό εκφράζουν τις απόψεις των αποστολέων τους. Το ΒΗΜΑ δεν υιοθετεί καθ’ οιονδήποτε τρόπο τις απόψεις αυτές. Ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράζει την γνώμη του, όποια και να είναι αυτή. Δεν δημοσιεύονται συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια και όσα είναι γραμμένα με κεφαλαία γράμματα. Τέτοια μηνύματα θα διαγράφονται όποτε εντοπίζονται.
     
    ΕΒΡΑΙΟΙ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ | 07/02/2018 03:47
    Αξιότιμε Κύριε, Θα σας παρακαλούσα να διαβάσετε - αν δεν την ακούσατε - την ομιλία του αξιολογότατου Δημάρχου σας Κου Γιάννη Μπουτάρη με την ευκαιρία της θεμελίωσης του Μουσείου Ολοκαυτώματος στην πόλη σας. Ίσως μπορέσετε να αντιληφθείτε ποια ήταν πράγματι η συμπεριφορά της πλειονότητας των Ελλήνων έναντι των - έως εκείνη τη στιγμή - γειτόνων και συνοδοιπόρων τους Εβραϊκής καταγωγής. Ουδείς βέβαια παραβλέπει τα λαμπρά παραδείγματα αλληλεγγύης και αυταπάρνησης που επέδειξαν ορισμένοι Θεσσαλονικείς προς τους ανελέητα και αναίτια διωκόμενους. Επιπλέον, θα έχετε την ευκαιρία να πληροφορηθείτε για τη βεβήλωση κάθε εβραϊκού μνημείου ή τάφου που επακολούθησε. Μετά τιμής, Ε.Λ.Γ.
    ELLIE
    απάντηση10
     
     
     
    διάβασα το βιβλίο του για την Θεσσαλονίκη | 05/02/2018 14:58
    Ήταν κατ' ελάχιστον προσβλητικό για τους Έλληνες, τους οποίους ούτε λίγο ούτε πολύ ρητά αποκαλεί 'κλέφτες'. Ακόμη οι Εβραίοι ήταν τα αφεντικά της πόλης, ώστε για παράδειγμα δεν δίσταζαν να πετάξουν τα σκουπίδια τους προκλητικά στην αυλή του Αγίου Μηνά. Φυσικά για τους Εβραίους δεν βρήκε απολύτως κανένα ψεγάδι. Αντίθετα εξαίρει την υψηλή πνευματικότητά τους, αλλά και την στενή τους σχέση με τους ραβίνους τους, που αποτελούσαν τους ευφυείς ηγέτες της μειονότητάς τους. Η ειρωνεία εδώ είναι, πως η πάλαι ποτέ ανθούσα εβραϊκή παροικία της πόλης μου, καταστράφηκε με ευθύνη του τότε ραβίνου Κορέντζ, που ήταν υποχείριο των Ναζί, ώστε τους παρέσυρε στο Άουσβιτς. Ο Κορέντζ είχε προηγούμενα αρνηθεί την βοήθεια της αντίστασης, σε εποχή που ο μόνος ασφαλής τόπος για έναν Σεφαρδείμ ήταν το βουνό. Το ότι κάποιοι -όχι λίγοι- Έλληνες βρέθηκαν διατεθειμένοι να κινδυνέψουν την ζωή τους και να συγκρουστούν με τους ναζί για να σώσουν τις ζωές των Εβραίων συμπατριωτών τους, είναι κάτι που -σαν να μην έγινε- ο Μαζάουερ περνάει στα ψιλά γράμματα. Αντίθετα εμμένει στις περιπτώσεις εκείνων των δοσίλογων Ελλήνων που καρπώθηκαν Εβραϊκές περιουσίες επωφελούμενοι της κατάστασης. Είναι πάντα κακοί οι Έλληνες, αλλά ευτυχώς πάντα καλοί πλην ατυχή θύματα των περιστάσεων οι Εβραίοι. Η αμεροληψία αλλά και η επιστημοσύνη του κ. Μαζάουερ ως ιστορικού είναι φοβούμαι κάπως επιλήψιμος.
    τώρα γράφει και μυθιστορήματα...
    απάντηση96
    Απαντήσεις  1 | Εμφάνιση όλων