• Αναζήτηση
  • «Τα παιδιά και τα εγγόνια» των λέξεων της γλώσσας μας

    Αγαπώ την Ιατρική γιατί ανακαλύπτω μαζί της την καταγωγή των λέξεων της ελληνικής, έγραφε, πάνω-κάτω, στην εισαγωγή του σε ένα δημοφιλές εγχειρίδιο Ανατομικής

    Κουζέλη Λαμπρινή
    Γ. Μπαμπινιώτης
    Λεξικό των Παραγώγων και Συνθέτων της Νέας Ελληνικής
    Κέντρο Λεξικολογίας, 2016,
    σελ. 996, τιμή 36 ευρώ

    Αγαπώ την Ιατρική γιατί ανακαλύπτω μαζί της την καταγωγή των λέξεων της ελληνικής, έγραφε, πάνω-κάτω, στην εισαγωγή του σε ένα δημοφιλές εγχειρίδιο Ανατομικής ο παλαιός καθηγητής της Ιατρικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αλέξανδρος Σάββας, εξηγώντας πώς από το ουσιαστικό ηπατίτιδα και το επίθετο ηπατικός ο γιατρός και ο φοιτητής της Ιατρικής ανακαλύπτουν το ξεχασμένο στον καθημερινό λόγο ήπαρ (συκώτι), τη λέξη που γέννησε τις άλλες δύο. Αυτές τις σχέσεις, τις συγγένειες, τις γέννες των λέξεων καταγράφει το νέο Λεξικό των παραγώγων και συνθέτων της νέας ελληνικής (Κέντρο Λεξικολογίας, 2016) του Γεώργιου Μπαμπινιώτη.

    Συνολικά 64.000 παράγωγα και σύνθετα σε κύρια επιλεγμένα λήμματα αναδεικνύουν τη δυναμική της ελληνικής γλώσσας, το μεγάλο φάσμα λέξεων συγγενικών, παραγώγων και συνθέτων, που αναπτύσσεται γύρω από τις λέξεις. Από το γράφω ξεπηδούν τα παράγωγα γραμμή και γραφείο, ο γραφίστας και η γραμματέας, ο γραμμωμένος και το γραμμάτιο.
    Τα παράγωγα και τα σύνθετα με πρώτο ή δεύτερο συνθετικό τη λέξη λόγος φθάνουν τις 1.530 λέξεις, ένα πλήθος που περιλαμβάνει από τη λογο-θεραπεία και την παπυρο-λογία ως τον ενδυματο-λόγο και το περιληπτικό ουσιαστικό φτωχο-λογιά.
    Το ένατο λεξικό του Γεώργιου Μπαμπινιώτη προβλέπεται να εξελιχθεί σε πολύ χρήσιμο εργαλείο δασκάλων και μαθητών, όχι μόνο λόγω του πλούτου του λεξικογραφικού υλικού, αλλά και των στατιστικών στοιχείων που περιλαμβάνει και τα οποία έχουν αντληθεί από μια μεγάλη τράπεζα δεδομένων και υπογραμμίζουν τον δημιουργικό χαρακτήρα της γλώσσας μας στην ιστορική της εξέλιξη.
    Το υλικό οργανώνεται σε 4.300 ομάδες συνθέτων (α’ και β’ συνθετικά) και τα παράγωγα επιλεγμένων λέξεων απεικονίζονται εποπτικά σε 300 διαγράμματα. Ο χρήστης των λεξικών Μπαμπινιώτη, που ήδη αναμένει να συναντήσει φυλλομετρώντας το νέο λεξικό σχόλια, δεν θα απογοητευθεί. Στα οικεία μπλε πλαίσια βρίσκονται 350 σχόλια σε επιλεγμένα θέματα (ομόρριζα, σύνθετα, διαφορές σχηματισμού, ορθογραφία κ.ά.). Δίνονται τα σημαντικότερα προθήματα και επιθήματα, με σημασιολογικές πληροφορίες και πολυάριθμα χαρακτηριστικά παραδείγματα και το λεξικό συμπληρώνουν ετυμολογικές πληροφορίες σε κάθε λέξη, πίνακες που ταξινομούν τις λέξεις με βάση την παραγωγική τους δύναμη και μια σύντομη, εύληπτη και κατατοπιστική εισαγωγή για το τι σημαίνει ρίζα, θέμα και κατάληξη, τι είναι τα προσφύματα, και πιο ειδικά τα προθήματα και τα επιθήματα, πώς σχηματίζονται οι παράγωγες και σύνθετες λέξεις της ελληνικής.
    Παράγωγα και σύνθετα των λέξεων της γλώσσας μας είναι «τα παιδιά και τα εγγόνια των λέξεων», δηλώνει παραστατικά ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης, δείχνοντας πώς η λέξη-μάνα σέβομαι δίνει τη λέξη-παιδί σέβας, το οποίο παράγει τη λέξη-εγγόνι σεβάζομαι, που χάθηκε νωρίς, αλλά άφησε απογόνους τις λέξεις-δισέγγονα σεβαστός, σεβαστικός, σεβασμός, το τρισέγγονο σεβάσμιος και με τους δικούς του απογόνους, πανσεβάσμιος, αλληλοσεβασμός κ.ά.

    Ολοκλήρωση ενός λεξικογραφικού κύκλου
    «Με το Λεξικό των Παραγώγων και Συνθέτων, το ένατο λεξικό μου, ολοκληρώνεται ο κύκλος των λεξικών που αξιώθηκα να φέρω εις πέρας για μια συνολική λεξικογραφική αποτύπωση τής γλώσσας μας» δηλώνει στο «Βήμα» ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης, παρότι δύσκολα πιστεύουμε ότι κλείνει πράγματι αυτός ο κύκλος του παλαίμαχου λεξικογράφου. Οπως εξηγεί, «με τα εννιά λεξικά μου επιδίωξα να δώσω μια έγκυρη, επιστημονική – αλλά συγχρόνως «φιλική» και ελκυστική για τον αναγνώστη – περιγραφή των λέξεων της γλώσσας μας: των σημασιών, της ορθογραφίας τους, της ετυμολογίας τους, των συνωνύμων και αντωνύμων τους, της χρήσης των απαιτητικών («δύσκολων») λέξεων, της αντιμετώπισης των δυσκολιών και των λαθών και, τέλος, τώρα των παραγώγων και συνθέτων. Εδωσα ένα αυτοτελές λεξικό για κάθε πλευρά τού λεξιλογικού μας θησαυρού. Αξιώθηκα, τελικά, να συνθέσω ένα λεξικογραφικό «γλωσσικό συνεχές» της Ελληνικής. Πρόκληση για μαθητεία, περιπλάνηση, ανακάλυψη και διανοητική απόλαυση. Προσπάθησα να εξοικειώσω τον αναγνώστη με λεξικά που να διαβάζονται και με μια παράσταση της γλώσσας μας, που να τον κάνει να αισθανθεί περήφανος αλλά και «αεί μαθητής», όπως είμαστε όλοι στη γλώσσα. Προσπάθησα μέσα από τους δρόμους των λέξεων να ανοίξω τις πύλες των εννοιών, τις οποίες έχουμε δημιουργήσει διαχρονικά ως λαός και ως ελληνικός πολιτισμός και με τις οποίες υπάρχουμε και πορευόμαστε. Πόσο το κατάφερα θα φανεί στην πορεία του χρόνου».
    Καθώς ένας κύκλος προσώρας κλείνει, «ένα παλιό μου μεράκι», ανακοινώνει ο γνωστός καθηγητής Γλωσσολογίας, δρομολογείται: «Να αφήσω πίσω μου μια νέα «Σύγχρονη Σχολική Γραμματική» που θα κάνει όσους την πάρουν στα χέρια τους να γνωρίσουν, να καταλάβουν και να επανεκτιμήσουν τη στάση τους στη Γραμματική και το Συντακτικό. Με πολλή δουλειά έχω συντάξει μια νέα, άλλου τύπου και αντίληψης, Σύγχρονη Σχολική Γραμματική για μαθητές Γυμνασίου – Λυκείου, για δασκάλους, για γονείς και, κυρίως, για κάθε έναν που αγαπά τη γλώσσα και θέλει να καταλάβει με απλά λόγια, όπως τα εξηγώ, πώς λειτουργεί ο μηχανισμός που δημιουργεί τη γλώσσα μας. Να γοητευθεί και να αγαπήσει τη Γραμματική!»

    ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

    Βιβλία